İslam’da Ahlak İlkeleri

9. sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi

Davranışları eksiklik–orta yol–aşırılık çizgisine yerleştir, dört temel erdemi örneklerle ayırt et, ahlakın unsurlarını ve ahilik ilkelerini metinde bul.

Parçalar

  • Ahlak: Arapça “hulk” (huy, karakter) sözcüğünün çoğuludur. İnsanda yerleşmiş, onun düşünmeden yapabildiği davranışlara kaynaklık eden huyların bütünüdür. Huy iyi davranışlara yöneltiyorsa güzel ahlak, kötü davranışlara yöneltiyorsa kötü ahlak adını alır.
  • Güzel ahlakı tamamlamak: Hz. Peygamber’in, güzel ahlakı tamamlamak için gönderildiğini bildirdiği aktarılır (Muvatta, Hüsnü’l-huluk 8). Kalem suresinin 4. ayetinde de onun yüce bir ahlak üzere olduğu bildirilir. İslam’da iman, ibadet ve ahlak birbirinden ayrılmaz.
  • Niyet: Bir işi hangi amaçla yaptığımızdır. Aynı davranış iyi niyetle yapıldığında değer kazanır, gösteriş ya da çıkar için yapıldığında değerini yitirir.
  • İrade (özgür seçim): İnsanın seçeneklerden birini kendi kararıyla tercih etmesidir. Ahlaki davranış özgürce seçilmiş davranıştır; zorlama altında yapılan iş için kişi övülmez de yerilmez de.
  • Sorumluluk: Akıl ve irade sahibi insanın yaptıklarının sonucunu üstlenmesidir. İnsan, davranışlarından önce vicdanına, sonra topluma ve Allah’a karşı sorumludur.
  • Orta yol (itidal): Davranışta denge ve ölçülülüktür. Erdem iki uç arasında bulunur: cesaret, korkaklık ile saldırganlığın; cömertlik, cimrilik ile israfın ortasıdır. Furkân suresinin 67. ayetinde harcamada orta yolu tutanlar övülür.
  • İfrat: Aşırılık, ölçüyü aşmak demektir. Örnekler: saldırganlık, savurganlık, kurnazlık.
  • Tefrit: Eksiklik, gerekenin altında kalmak demektir. Örnekler: korkaklık, cimrilik, düşünmeden her şeye inanmak.
  • Hikmet: Düşünme gücünün dengesidir: bilgiyi doğru, yerinde ve iyilik için kullanmak. Aşırılığı kurnazlık (zekâyı hile için kullanmak), eksikliği düşünmemek ve bilgisizliktir.
  • Şecaat: Öfke gücünün dengesidir: gerektiği yerde, gerektiği kadar cesaret göstermek. Aşırılığı saldırganlık ve gözü karalık, eksikliği korkaklıktır.
  • İffet: Arzuların dengesidir: istekleri helal sınırlar içinde ve ölçülü biçimde karşılamak. Aşırılığı isteklerde sınır tanımamak, eksikliği helal olana bile istek duymamaktır.
  • Adalet: Hikmet, şecaat ve iffetin uyumundan doğan erdemdir: her şeyi yerli yerine koymak, herkese hakkını vermek. Karşıtı zulümdür. Nahl suresinin 90. ayetinde adalet ve iyilik emredilir.
  • Ahilik: 13. yüzyılda Anadolu’da, merkezi Kırşehir olmak üzere Ahi Evran’ın öncülüğünde gelişen esnaf ve zanaatkâr teşkilatıdır. “Ahi” kardeş anlamına gelir. Çırak, kalfa ve usta basamaklarıyla meslek eğitimi verir; dürüstlüğü, dayanışmayı ve iş ahlakını esas alır.
  • Eline, beline, diline sahip ol: Ahiliğin en bilinen öğüdüdür. Eline sahip ol: başkasının malına ve canına zarar verme. Beline sahip ol: iffetini koru. Diline sahip ol: yalan söyleme, kimseyi incitme.
  • Helal kazanç: Emeğe dayanan, hilesiz ve meşru kazançtır. Ahilikte ölçü ve tartıda hile yapan, kalitesiz mal üreten esnaf cezalandırılır, gerekirse meslekten uzaklaştırılırdı.

Görevler

  1. “Eksiklik, orta yol, aşırılık” etkinliğinde on iki davranışı çizgi üzerindeki yerine koy.
  2. “Hangi erdem?” etkinliğinde sekiz davranışı hikmet, şecaat, iffet ve adaletle eşleştir.
  3. “Ahlakın unsurları ve ahilik” etkinliğinde sekiz kavramı okuma metinlerinde bul.

Kazanımlar

  • DKAB.9.4.1 İslam’da ahlakın mahiyetini müşahede edebilme
  • DKAB.9.4.2 Ahlakın temel unsurlarını sentezleyebilme
  • DKAB.9.4.3 Ahlaki tutum ve davranışları idrak edebilme

Bunları da deneyebilirsin

  • İslam’da İbadetler ve Sınıflandırılması: Namaz, oruç, zekât, kurban ve hac kartlarını kesişen iki halkaya yerleştir; ibadetin ilkelerini örnek durumlarda bul.
  • Kur’an’a Göre Hz. Muhammed: Ayetleri ve olayları beşerî yön–peygamberlik yönü diye ayır, tebliğ–tebyin–teşri–temsil görevlerini örneklerle eşleştir, kültürümüzdeki Peygamber ve Ehlibeyt sevgisinin izlerini bul.
  • Asr Suresi ve Anlamı: Asr suresinin okunuşunu ve anlamını ayet ayet eşleştir, insanı ziyandan kurtaran dört özelliği günlük hayatla ilişkilendir.
  • Ayetelkürsi: Anlamı ve Mesajı: Ayetelkürsi’nin okunuşunu anlamıyla buluştur, kavramlarını bul, mesajlarını günlük hayatla ilişkilendir ve ayetten çıkarılan yargıları ayıkla.
  • Dinin Korumayı Amaçladığı Temel Haklar: Günlük davranışları ve ayetleri can, akıl, din, nesil ve mal sütunlarına yerleştir; dinin toplum hayatındaki işlevini metinde bul.
  • Her Şey Bir Ölçüyle: Laboratuvarda suyu kaynat, bilyeyi düşür, Dünya modelini döndür: aynı koşulda hep aynı sonucu gör ve evrendeki ölçüyü kader ve kaza inancıyla yorumla.