İslam’da Ahlak İlkeleri
9. sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi
Davranışları eksiklik–orta yol–aşırılık çizgisine yerleştir, dört temel erdemi örneklerle ayırt et, ahlakın unsurlarını ve ahilik ilkelerini metinde bul.
Parçalar
- Ahlak: Arapça “hulk” (huy, karakter) sözcüğünün çoğuludur. İnsanda yerleşmiş, onun düşünmeden yapabildiği davranışlara kaynaklık eden huyların bütünüdür. Huy iyi davranışlara yöneltiyorsa güzel ahlak, kötü davranışlara yöneltiyorsa kötü ahlak adını alır.
- Güzel ahlakı tamamlamak: Hz. Peygamber’in, güzel ahlakı tamamlamak için gönderildiğini bildirdiği aktarılır (Muvatta, Hüsnü’l-huluk 8). Kalem suresinin 4. ayetinde de onun yüce bir ahlak üzere olduğu bildirilir. İslam’da iman, ibadet ve ahlak birbirinden ayrılmaz.
- Niyet: Bir işi hangi amaçla yaptığımızdır. Aynı davranış iyi niyetle yapıldığında değer kazanır, gösteriş ya da çıkar için yapıldığında değerini yitirir.
- İrade (özgür seçim): İnsanın seçeneklerden birini kendi kararıyla tercih etmesidir. Ahlaki davranış özgürce seçilmiş davranıştır; zorlama altında yapılan iş için kişi övülmez de yerilmez de.
- Sorumluluk: Akıl ve irade sahibi insanın yaptıklarının sonucunu üstlenmesidir. İnsan, davranışlarından önce vicdanına, sonra topluma ve Allah’a karşı sorumludur.
- Orta yol (itidal): Davranışta denge ve ölçülülüktür. Erdem iki uç arasında bulunur: cesaret, korkaklık ile saldırganlığın; cömertlik, cimrilik ile israfın ortasıdır. Furkân suresinin 67. ayetinde harcamada orta yolu tutanlar övülür.
- İfrat: Aşırılık, ölçüyü aşmak demektir. Örnekler: saldırganlık, savurganlık, kurnazlık.
- Tefrit: Eksiklik, gerekenin altında kalmak demektir. Örnekler: korkaklık, cimrilik, düşünmeden her şeye inanmak.
- Hikmet: Düşünme gücünün dengesidir: bilgiyi doğru, yerinde ve iyilik için kullanmak. Aşırılığı kurnazlık (zekâyı hile için kullanmak), eksikliği düşünmemek ve bilgisizliktir.
- Şecaat: Öfke gücünün dengesidir: gerektiği yerde, gerektiği kadar cesaret göstermek. Aşırılığı saldırganlık ve gözü karalık, eksikliği korkaklıktır.
- İffet: Arzuların dengesidir: istekleri helal sınırlar içinde ve ölçülü biçimde karşılamak. Aşırılığı isteklerde sınır tanımamak, eksikliği helal olana bile istek duymamaktır.
- Adalet: Hikmet, şecaat ve iffetin uyumundan doğan erdemdir: her şeyi yerli yerine koymak, herkese hakkını vermek. Karşıtı zulümdür. Nahl suresinin 90. ayetinde adalet ve iyilik emredilir.
- Ahilik: 13. yüzyılda Anadolu’da, merkezi Kırşehir olmak üzere Ahi Evran’ın öncülüğünde gelişen esnaf ve zanaatkâr teşkilatıdır. “Ahi” kardeş anlamına gelir. Çırak, kalfa ve usta basamaklarıyla meslek eğitimi verir; dürüstlüğü, dayanışmayı ve iş ahlakını esas alır.
- Eline, beline, diline sahip ol: Ahiliğin en bilinen öğüdüdür. Eline sahip ol: başkasının malına ve canına zarar verme. Beline sahip ol: iffetini koru. Diline sahip ol: yalan söyleme, kimseyi incitme.
- Helal kazanç: Emeğe dayanan, hilesiz ve meşru kazançtır. Ahilikte ölçü ve tartıda hile yapan, kalitesiz mal üreten esnaf cezalandırılır, gerekirse meslekten uzaklaştırılırdı.
Görevler
- “Eksiklik, orta yol, aşırılık” etkinliğinde on iki davranışı çizgi üzerindeki yerine koy.
- “Hangi erdem?” etkinliğinde sekiz davranışı hikmet, şecaat, iffet ve adaletle eşleştir.
- “Ahlakın unsurları ve ahilik” etkinliğinde sekiz kavramı okuma metinlerinde bul.
Kazanımlar
- DKAB.9.4.1 İslam’da ahlakın mahiyetini müşahede edebilme
- DKAB.9.4.2 Ahlakın temel unsurlarını sentezleyebilme
- DKAB.9.4.3 Ahlaki tutum ve davranışları idrak edebilme
Bunları da deneyebilirsin
- İslam’da İbadetler ve Sınıflandırılması: Namaz, oruç, zekât, kurban ve hac kartlarını kesişen iki halkaya yerleştir; ibadetin ilkelerini örnek durumlarda bul.
- Kur’an’a Göre Hz. Muhammed: Ayetleri ve olayları beşerî yön–peygamberlik yönü diye ayır, tebliğ–tebyin–teşri–temsil görevlerini örneklerle eşleştir, kültürümüzdeki Peygamber ve Ehlibeyt sevgisinin izlerini bul.
- Asr Suresi ve Anlamı: Asr suresinin okunuşunu ve anlamını ayet ayet eşleştir, insanı ziyandan kurtaran dört özelliği günlük hayatla ilişkilendir.
- Ayetelkürsi: Anlamı ve Mesajı: Ayetelkürsi’nin okunuşunu anlamıyla buluştur, kavramlarını bul, mesajlarını günlük hayatla ilişkilendir ve ayetten çıkarılan yargıları ayıkla.
- Dinin Korumayı Amaçladığı Temel Haklar: Günlük davranışları ve ayetleri can, akıl, din, nesil ve mal sütunlarına yerleştir; dinin toplum hayatındaki işlevini metinde bul.
- Her Şey Bir Ölçüyle: Laboratuvarda suyu kaynat, bilyeyi düşür, Dünya modelini döndür: aynı koşulda hep aynı sonucu gör ve evrendeki ölçüyü kader ve kaza inancıyla yorumla.