Din, Felsefe ve Bilim
11. sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi
Din tanımlarını ait oldukları alana göre ayır, İslam medeniyetindeki düşünür ve kurumları zaman şeridine diz, din–felsefe–bilim ilişkisine dair iddiaları sorgula.
Parçalar
- Dinin sözlük anlamı: Arapça “din” sözcüğü yol, âdet, hüküm, itaat, ceza ve karşılık anlamlarına gelir. Fâtiha suresindeki “din günü” ifadesinde “karşılık (hesap) günü” anlamındadır.
- İslam âlimlerinin tanımı: Yaygın tanıma göre din, akıl sahiplerini kendi iradeleriyle, özü bakımından iyi olan şeylere yönelten ilahi kanundur. Tanımın üç vurgusu vardır: kaynağı Allah’tır, akıl sahiplerine seslenir, zorlamaya değil iradeye dayanır.
- Felsefenin bakışı: Din felsefesi, dinin temel iddialarını (Tanrı’nın varlığı, kötülük sorunu, vahyin imkânı gibi) akıl yoluyla, tutarlılık bakımından inceler. Örneğin Kant dini, ödevlerimizi Tanrı’nın buyrukları olarak görmek diye tanımlar.
- Sosyolojinin bakışı: Din sosyolojisi, dinin toplumsal yönünü inceler: toplumu nasıl birleştirdiğini, kurumları ve değişimi nasıl etkilediğini. Durkheim’a göre din, inananları bir topluluk hâlinde birleştiren inanç ve uygulamalar sistemidir.
- Psikolojinin bakışı: Din psikolojisi, bireyin dinî yaşantısını inceler: inanç, dua ve ibadetin duygu ve davranışlara etkisini. William James dini, bireyin ilahi olanla ilişkisinde yaşadığı duygu ve tecrübeler olarak ele alır.
- Beytülhikme: “Hikmet evi” demektir. Abbasiler döneminde Bağdat’ta, özellikle Halife Me’mûn zamanında (IX. yüzyıl) gelişen çeviri ve araştırma kurumudur. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçeden felsefe, tıp, matematik ve astronomi eserleri Arapçaya çevrilmiştir.
- Kindî: “İlk İslam filozofu” olarak anılır (ö. yaklaşık 866). Felsefenin amacının gerçeği bilmek olduğunu, gerçeğin de kimden gelirse gelsin alınması gerektiğini savunmuştur.
- Fârâbî: Aristoteles’ten sonra “İkinci Öğretmen” (Muallim-i Sânî) diye anılır (ö. 950). Mantık, siyaset ve müzik üzerine yazmıştır; “el-Medînetü’l-Fâzıla” (Erdemli Şehir) en tanınmış eseridir.
- İbn Sînâ: Filozof ve hekimdir (ö. 1037); Batı’da Avicenna adıyla tanınır. Felsefede “eş-Şifâ”, tıpta “el-Kānûn fi’t-Tıb” adlı eserleri yüzyıllarca okutulmuştur.
- Gazzâlî: Kelam ve fıkıh âlimi, mutasavvıftır (ö. 1111); Bağdat Nizâmiye Medresesi’nde ders vermiştir. “Tehâfütü’l-Felâsife” (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eserinde filozofların bazı metafizik görüşlerini eleştirmiş; mantığı ve matematiği ise gerekli görmüştür.
- İbn Rüşd: Endülüslü filozof, hekim ve kadıdır (ö. 1198); Batı’da Averroes adıyla tanınır. Gazzâlî’ye “Tehâfütü’t-Tehâfüt” ile cevap vermiş; “Faslü’l-Makāl”de din ile felsefenin aynı gerçeğe götürdüğünü, bu yüzden çelişmeyeceğini savunmuştur.
- Gözlem ve düşünme çağrısı: Kur’an birçok ayetinde insanı göklere, yere, canlılara bakmaya ve düşünmeye çağırır (örneğin Âl-i İmrân 190–191, Gāşiye 17–20). Müslüman bilginler evreni incelemeyi, yaratılanı tanıyarak Yaratan’ı tanımanın yolu saymıştır.
- Medrese: İslam dünyasının yükseköğretim kurumudur. Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün 1067’de Bağdat’ta açtırdığı Nizâmiye Medresesi sonrakilere örnek olmuştur. Medreselerde din ilimlerinin yanında mantık, matematik, astronomi ve tıp da okutulmuştur.
- Rasathane: Gök cisimlerinin gözlendiği kurumdur. Merâga Rasathanesi’ni (1259) Nasîrüddin Tûsî yönetmiş; Semerkant Rasathanesi’ni (XV. yüzyıl) Uluğ Bey kurdurmuş, burada Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî çalışmıştır. Gözlemler “zîc” adı verilen yıldız çizelgelerinde toplanmıştır.
- Hârizmî: IX. yüzyılda Beytülhikme’de çalışan matematikçidir. Cebir ilminin adı onun “el-Cebr ve’l-Mukābele” adlı eserinden, “algoritma” sözcüğü ise kendi adından gelir.
- İbnü’l-Heysem: Optik biliminin öncüsüdür (ö. yaklaşık 1040). “Kitâbü’l-Menâzır”da görmenin, gözden çıkan ışınla değil nesneden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini deneylerle göstermiştir.
- Bîrûnî: XI. yüzyılda yaşamış çok yönlü bilgindir. Astronomi, coğrafya, matematik ve kültürler üzerine yazmış; yerkürenin büyüklüğünü kendi geliştirdiği yöntemle hesaplamıştır.
Görevler
- “Bu bakış kimin?” etkinliğinde sekiz tanım ve soruyu ait oldukları alana yerleştir.
- “Düşünce ve bilim zaman şeridi” etkinliğinde dokuz kurum ve düşünürü en eskiden en yeniye doğru diz.
- “İlişkiyi sorgula” etkinliğinde metinlerin desteklediği ve desteklemediği iddiaları ayır.
Kazanımlar
- DKAB.11.2.1 Din tanımlarını ve farklı disiplinlerin dine yaklaşımları arasında mukayese yapabilme
- DKAB.11.2.2 Dinin felsefe ve bilimle ilişkisini sorgulayabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Âl-i İmrân Suresi 190–191. Ayetler: Mealden Mesaja: İki ayetin mealini oku, kavramları metinde bul, akıl sahiplerinin gözlemden duaya uzanan yolunu sırala ve ayetlerin mesajlarını ayıkla.
- Bakara Suresi 286. Ayet: Mealden Mesaja: Bakara 286. ayetin mealini oku, kavramları metinde bul, “gücü yettiği kadar sorumluluk” ilkesini örnek durumlara uygula ve ayetin mesajlarını ayıkla.
- Din İstismarı ve Yeni Dinî Hareketler: İstismarın uyarı işaretlerini metinde bul, örnek ileti ve duyuruları değerlendir, ortaya çıkış sebeplerini sonuçlarından ayır.
- Din ve Sanat: Kubbeli bir müze salonunda çini, hat, tezhip, ebru, mimari ve musiki eserlerini çözümle; desen tezgâhında bir motifi döndürüp yansıtarak yıldız oluştur ve kubbenin göbeğine uygula.
- Gönül Coğrafyamızda Bugün: TİKA, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Türkiye Maarif Vakfı ve Türkiye Diyanet Vakfının çalışmalarını tanı, alanlarına ayır; İslam dünyasının sorunlarını, imkânlarını ve çözüm adımlarını çözümle.
- Hadîd Suresi 1–5. Ayetler: Mealden Mesaja: Hadîd suresinin ilk beş ayetinin mealini oku, kavramları metinde bul, Evvel–Âhir–Zâhir–Bâtın isimlerini anlamlarıyla eşleştir ve ayetlerin mesajlarını ayıkla.