Din, Felsefe ve Bilim

11. sınıf · Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi

Din tanımlarını ait oldukları alana göre ayır, İslam medeniyetindeki düşünür ve kurumları zaman şeridine diz, din–felsefe–bilim ilişkisine dair iddiaları sorgula.

Parçalar

  • Dinin sözlük anlamı: Arapça “din” sözcüğü yol, âdet, hüküm, itaat, ceza ve karşılık anlamlarına gelir. Fâtiha suresindeki “din günü” ifadesinde “karşılık (hesap) günü” anlamındadır.
  • İslam âlimlerinin tanımı: Yaygın tanıma göre din, akıl sahiplerini kendi iradeleriyle, özü bakımından iyi olan şeylere yönelten ilahi kanundur. Tanımın üç vurgusu vardır: kaynağı Allah’tır, akıl sahiplerine seslenir, zorlamaya değil iradeye dayanır.
  • Felsefenin bakışı: Din felsefesi, dinin temel iddialarını (Tanrı’nın varlığı, kötülük sorunu, vahyin imkânı gibi) akıl yoluyla, tutarlılık bakımından inceler. Örneğin Kant dini, ödevlerimizi Tanrı’nın buyrukları olarak görmek diye tanımlar.
  • Sosyolojinin bakışı: Din sosyolojisi, dinin toplumsal yönünü inceler: toplumu nasıl birleştirdiğini, kurumları ve değişimi nasıl etkilediğini. Durkheim’a göre din, inananları bir topluluk hâlinde birleştiren inanç ve uygulamalar sistemidir.
  • Psikolojinin bakışı: Din psikolojisi, bireyin dinî yaşantısını inceler: inanç, dua ve ibadetin duygu ve davranışlara etkisini. William James dini, bireyin ilahi olanla ilişkisinde yaşadığı duygu ve tecrübeler olarak ele alır.
  • Beytülhikme: “Hikmet evi” demektir. Abbasiler döneminde Bağdat’ta, özellikle Halife Me’mûn zamanında (IX. yüzyıl) gelişen çeviri ve araştırma kurumudur. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçeden felsefe, tıp, matematik ve astronomi eserleri Arapçaya çevrilmiştir.
  • Kindî: “İlk İslam filozofu” olarak anılır (ö. yaklaşık 866). Felsefenin amacının gerçeği bilmek olduğunu, gerçeğin de kimden gelirse gelsin alınması gerektiğini savunmuştur.
  • Fârâbî: Aristoteles’ten sonra “İkinci Öğretmen” (Muallim-i Sânî) diye anılır (ö. 950). Mantık, siyaset ve müzik üzerine yazmıştır; “el-Medînetü’l-Fâzıla” (Erdemli Şehir) en tanınmış eseridir.
  • İbn Sînâ: Filozof ve hekimdir (ö. 1037); Batı’da Avicenna adıyla tanınır. Felsefede “eş-Şifâ”, tıpta “el-Kānûn fi’t-Tıb” adlı eserleri yüzyıllarca okutulmuştur.
  • Gazzâlî: Kelam ve fıkıh âlimi, mutasavvıftır (ö. 1111); Bağdat Nizâmiye Medresesi’nde ders vermiştir. “Tehâfütü’l-Felâsife” (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eserinde filozofların bazı metafizik görüşlerini eleştirmiş; mantığı ve matematiği ise gerekli görmüştür.
  • İbn Rüşd: Endülüslü filozof, hekim ve kadıdır (ö. 1198); Batı’da Averroes adıyla tanınır. Gazzâlî’ye “Tehâfütü’t-Tehâfüt” ile cevap vermiş; “Faslü’l-Makāl”de din ile felsefenin aynı gerçeğe götürdüğünü, bu yüzden çelişmeyeceğini savunmuştur.
  • Gözlem ve düşünme çağrısı: Kur’an birçok ayetinde insanı göklere, yere, canlılara bakmaya ve düşünmeye çağırır (örneğin Âl-i İmrân 190–191, Gāşiye 17–20). Müslüman bilginler evreni incelemeyi, yaratılanı tanıyarak Yaratan’ı tanımanın yolu saymıştır.
  • Medrese: İslam dünyasının yükseköğretim kurumudur. Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün 1067’de Bağdat’ta açtırdığı Nizâmiye Medresesi sonrakilere örnek olmuştur. Medreselerde din ilimlerinin yanında mantık, matematik, astronomi ve tıp da okutulmuştur.
  • Rasathane: Gök cisimlerinin gözlendiği kurumdur. Merâga Rasathanesi’ni (1259) Nasîrüddin Tûsî yönetmiş; Semerkant Rasathanesi’ni (XV. yüzyıl) Uluğ Bey kurdurmuş, burada Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî çalışmıştır. Gözlemler “zîc” adı verilen yıldız çizelgelerinde toplanmıştır.
  • Hârizmî: IX. yüzyılda Beytülhikme’de çalışan matematikçidir. Cebir ilminin adı onun “el-Cebr ve’l-Mukābele” adlı eserinden, “algoritma” sözcüğü ise kendi adından gelir.
  • İbnü’l-Heysem: Optik biliminin öncüsüdür (ö. yaklaşık 1040). “Kitâbü’l-Menâzır”da görmenin, gözden çıkan ışınla değil nesneden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini deneylerle göstermiştir.
  • Bîrûnî: XI. yüzyılda yaşamış çok yönlü bilgindir. Astronomi, coğrafya, matematik ve kültürler üzerine yazmış; yerkürenin büyüklüğünü kendi geliştirdiği yöntemle hesaplamıştır.

Görevler

  1. “Bu bakış kimin?” etkinliğinde sekiz tanım ve soruyu ait oldukları alana yerleştir.
  2. “Düşünce ve bilim zaman şeridi” etkinliğinde dokuz kurum ve düşünürü en eskiden en yeniye doğru diz.
  3. “İlişkiyi sorgula” etkinliğinde metinlerin desteklediği ve desteklemediği iddiaları ayır.

Kazanımlar

  • DKAB.11.2.1 Din tanımlarını ve farklı disiplinlerin dine yaklaşımları arasında mukayese yapabilme
  • DKAB.11.2.2 Dinin felsefe ve bilimle ilişkisini sorgulayabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Âl-i İmrân Suresi 190–191. Ayetler: Mealden Mesaja: İki ayetin mealini oku, kavramları metinde bul, akıl sahiplerinin gözlemden duaya uzanan yolunu sırala ve ayetlerin mesajlarını ayıkla.
  • Bakara Suresi 286. Ayet: Mealden Mesaja: Bakara 286. ayetin mealini oku, kavramları metinde bul, “gücü yettiği kadar sorumluluk” ilkesini örnek durumlara uygula ve ayetin mesajlarını ayıkla.
  • Din İstismarı ve Yeni Dinî Hareketler: İstismarın uyarı işaretlerini metinde bul, örnek ileti ve duyuruları değerlendir, ortaya çıkış sebeplerini sonuçlarından ayır.
  • Din ve Sanat: Kubbeli bir müze salonunda çini, hat, tezhip, ebru, mimari ve musiki eserlerini çözümle; desen tezgâhında bir motifi döndürüp yansıtarak yıldız oluştur ve kubbenin göbeğine uygula.
  • Gönül Coğrafyamızda Bugün: TİKA, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Türkiye Maarif Vakfı ve Türkiye Diyanet Vakfının çalışmalarını tanı, alanlarına ayır; İslam dünyasının sorunlarını, imkânlarını ve çözüm adımlarını çözümle.
  • Hadîd Suresi 1–5. Ayetler: Mealden Mesaja: Hadîd suresinin ilk beş ayetinin mealini oku, kavramları metinde bul, Evvel–Âhir–Zâhir–Bâtın isimlerini anlamlarıyla eşleştir ve ayetlerin mesajlarını ayıkla.