Periyodik Tablo, İyonlar ve Eğilimler
9. sınıf · Kimya · 1. Etkileşim
Laboratuvar masasındaki kör tabloda elektron diziliminden elementin yerini bul, eğilim sütunlarını yükselt, atoma elektron verip aldırarak iyonun büyüyüp küçülmesini izle.
Parçalar
- Element karosu: Her karoda atom numarası, sembol ve elementin adı yazar. Karolar atom numarası sırasıyla dizilmiştir; bir karoya dokununca periyodu ve grubu görünür.
- Periyot: Yatay satırdır; 7 periyot vardır. Elektron diziliminde geçen en büyük katman numarası periyodu verir: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵ dizilimli klor 3. periyottadır.
- Grup: Dikey sütundur; 18 grup vardır. A gruplarında en dış katmandaki (değerlik) elektron sayısı grup numarasını verir: klorun son katmanında 2 + 5 = 7 elektron vardır, 7A grubundadır.
- s, p, d ve f blokları: Elektronun en son girdiği alt katman elementin bloğunu belirler. 1A–2A grupları s bloğu, 3A–8A grupları p bloğu (helyum hariç), B grupları d bloğu, alttaki iki satır f bloğudur.
- Orbital kutuları panosu: Alt katmanlar enerji sırasıyla dizilmiştir: 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d, 4p. Her kutu bir orbitaldir ve en çok iki zıt yönlü elektron alır; turuncu ok en son yerleşen elektrondur.
- İyon modeli: Akrilik kürenin boyu taneciğin ölçülmüş yarıçapıyla orantılıdır. Atom elektron verince küçülür (katyon), elektron alınca büyür (anyon); proton sayısı hiç değişmez.
- Tuzluk: Sofra tuzu sodyum klorürdür (NaCl). Kristalinde sodyum Na⁺, klor Cl⁻ iyonu hâlindedir: sodyum bir elektron vermiş, klor bir elektron almıştır.
- Alüminyum folyo: Folyo alüminyum metalidir. Yüzeyi havayla temas edince çok ince bir alüminyum oksit tabakasıyla kaplanır; bu tabakada alüminyum, üç elektron vermiş Al³⁺ iyonu hâlindedir.
Görevler
- Yer bul etkinliğinde üç farklı elementi yalnız elektron diziliminden yararlanarak kör tabloda doğru karoya yerleştir.
- Eğilimler etkinliğinde atom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatifliğin periyotta ve grupta nasıl değiştiğini sütunlardan doğru çıkar.
- Sofra tuzundaki iki iyonu oluştur: sodyumdan Na⁺, klordan Cl⁻.
- Alüminyum folyonun yüzeyindeki alüminyum iyonunu (Al³⁺) oluştur ve yarıçapın ne kadar küçüldüğünü gözle.
Kazanımlar
- KİM.9.1.6 Elementlerin periyodik tablodaki yerlerine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- KİM.9.1.7 İyon oluşumuna ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- KİM.9.1.8 Elementlerin periyodik özelliklerinin periyodik tablodaki değişimini çözümleyebilme
Bunları da deneyebilirsin
- Periyodik Tablo: 118 element 3D karolar hâlinde; elemente dokun, atom modelini ve nerede bulunduğunu gör, sıcaklıkla hâl değişimini izle.
- Atom Modelleri ve Orbitaller: Müze salonunda Dalton'dan modern modele atom modellerini dönüştür, altın levha deneyini yap, orbital bulutlarını incele ve elektronları enerji tahtasına yerleştir.
- Gazlar ve İdeal Gaz: Laboratuvar tezgâhında pistonlu silindirdeki gazı sıkıştır, ısıt ve gaz ekle; basınç, hacim ve sıcaklık ilişkilerini ölç, ideal gaz denklemini kur ve cam boruda NH₃ ile HCl'nin yayılmasını izle.
- Atom ve Periyodik Tablo (Yakında): Bir karoya dokununca atom açılır: çekirdekte proton ve nötronlar, katmanlarda elektronlar. Proton ekleyip çıkarınca element değişir; Dalton'dan Bohr'a model düğmeleri atomun nasıl hayal edildiğini sırayla gösterir. Grup ve periyot yönünde parlayan şeritleri karşılaştırır.
- Metaller, Ametaller, Soy Gazlar (Yakında): Elementleri metal, ametal, yarı metal, soy gaz bölgelerine sürükler; her karoya dokununca parlaklık, iletkenlik ve tel çekilebilme denemesi yapılır.
- Modern Atom, Standart Model ve Nükleer Enerji (Yakında): Atomdan çekirdeğe, protondan kuarklara iner ve parçacık kartlarını standart model tablosuna yerleştirir. Reaktörde kontrol çubuklarını indirip kaldırarak zincirleme tepkimenin hızını ayarlar.