Gazlar ve İdeal Gaz
10. sınıf · Kimya · 1. Etkileşim
Laboratuvar tezgâhında pistonlu silindirdeki gazı sıkıştır, ısıt ve gaz ekle; basınç, hacim ve sıcaklık ilişkilerini ölç, ideal gaz denklemini kur ve cam boruda NH₃ ile HCl'nin yayılmasını izle.
Parçalar
- Pistonlu silindir: Saydam silindirdeki gaz, sızdırmaz bir pistonla kapatılmıştır. Yandaki ölçek gazın hacmini litre olarak gösterir; piston itilince tanecikler arasındaki boşluk azalır, gaz sıkışır.
- Manometre: Gazın basıncını atm biriminde gösterir. Basınç, taneciklerin kabın çeperine çarpmasından doğar: birim zamandaki çarpma sayısı ve çarpmaların şiddeti arttıkça basınç artar.
- Dijital termometre: Silindirdeki gazın sıcaklığını hem °C hem kelvin olarak gösterir. Gaz yasalarında mutlak sıcaklık kullanılır: T (K) = t (°C) + 273.
- Isıtıcı-soğutucu tabla: Silindiri ve balonlu şişeyi ısıtır ya da soğutur. Isınan gazın tanecikleri hızlanır; taneciklerin ortalama kinetik enerjisi mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır.
- Gaz tüpü ve vana: Vana açılınca silindire gaz girer, madde miktarı (mol sayısı) artar. Aynı basınç ve sıcaklıkta gazın hacmi mol sayısıyla doğru orantılıdır.
- Grafik ekranı: Ölçümleri anında grafiğe döker: Boyle'da P–V eğrisi, Charles'ta V–T, Gay-Lussac'ta P–T, Avogadro'da V–n doğrusu. Son ekranda P·V ile n·T doğrusunun eğimi R'yi verir.
- Yayılma borusu: Bir ucuna derişik amonyak, öbür ucuna derişik hidroklorik asit emdirilmiş pamuk konan 1 m'lik cam boru. Gazlar havada yayılıp karşılaşınca beyaz NH₄Cl halkası oluşur.
- Balonlu şişe: Tablaya konmuş şişenin ağzına geçirilmiş balon. Şişedeki hava ısınınca genleşir ve balon şişer, soğuyunca söner; aşırı ısınırsa patlar. Yazın güneşte kalan balonun patlaması da bu yüzdendir.
Görevler
- Boyle düzeneğinde en az dört farklı hacimde ölçüm kaydet; en büyük hacim en küçüğün en az iki katı olsun. P·V çarpımlarını karşılaştır.
- Charles ya da Gay-Lussac düzeneğinde sıcaklığı değiştirerek en az üç farklı sıcaklıkta ölçüm kaydet.
- PV = nRT bölümünde dört ilişkiyi doğru seç, denklemi kur ve ölçümlerinden R değerini bul.
- Yayılma borusunda halkanın nerede oluşacağını önce tahmin et, sonra gazları sal; doğru tahminle halkayı gözle.
Kazanımlar
- KİM.10.1.8 Gazların özelliklerine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
- KİM.10.1.9 Gazların özellikleri arasındaki ilişkileri bilimsel sorgulayabilme
- KİM.10.1.10 İdeal gaz denklemini tümevarımsal akıl yürütme yoluyla oluşturabilme
- KİM.10.1.11 Gazların farklı ortamlarda yayılmasına ilişkin deney yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Maddenin Tanecikli Yapısı: Kollu büyüteci buz küpüne, bir bardak suya, balona ve parfüm kokusuna tut; taneciklerin düzenini ve hareketini görüp maddeleri grupla, sonra beherdeki buzu ısıtıp soğutarak hâl değişimini gözle.
- Katı, Sıvı, Gaz: Mutfak tezgâhındaki buzu, sütü, balondaki havayı katı, sıvı ve gaz kutularına ayır; suyu farklı kaplara dök, balonu sıkıp havanın şişeye yayılışını izle.
- Maddenin Hâl Değişimi: Fen laboratuvarında ocağı açıp tenceredeki buzu erit, suyu buharlaştır, soğuk cam kapakta damlacıkları topla ve buzlukta suyu dondur; her olayda suyun ısı alıp almadığını oklarla gör.
- Maddenin Hâlleri ve Tanecikler (Yakında): Sıcaklığı değiştir, taneciklerin titreşip serbestleştiğini, maddenin eriyip buharlaştığını gör.
- Genleşme, Büzülme ve Hâl Değişim Noktaları (Yakında): Bilyeyi ısıtınca halkadan geçmediğini, soğutunca geçtiğini görür; buzu ısıtırken grafikte erime ve kaynama sırasında sıcaklığın sabit kaldığı düzlükleri izler.
- Isı, Öz Isı ve Hâl Değişimi (Yakında): Aynı ısıyı verip hangisinin daha çabuk ısındığını izler; kütle ve madde değiştirip Q = mcΔT ilişkisini kurar. Buzu ısıtırken erime sırasında sıcaklığın sabit kaldığını, sıcak ve soğuk cismin ısıl dengeye geldiğini grafikte görür.