Akarsu Yatağını Şekillendir
10. sınıf · Coğrafya
Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
Parçalar
- Çentik (V) Vadi: Yukarı çığırda eğim ve akış hızı yüksek olduğu için akarsu yatağını derine kazar; yamaçlar da kayarak V profilli dar vadi oluşur. Örnek: Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu dağlarındaki akarsu vadileri (Çoruh vadisi gibi).
- Menderes (Büklüm): Yatak eğiminin azaldığı orta ve aşağı çığırda akarsu büklümler çizerek yana aşındırma ve biriktirme yapar. Örnek: Ege Bölgesi'ndeki Büyük ve Küçük Menderes ırmakları.
- Menderes Gölü (Kopuk Menderes): Büyüyen bir kıvrımın boynu iki yandan aşınarak birleşince (çoğunlukla taşkın sırasında) akarsu kestirmeden akar; eski kıvrım hilal biçimli bir göl olarak kalır ve zamanla alüvyonla dolar.
- Taşkın Ovası (Tabanlı Vadi): Eğimin azaldığı aşağı çığırda akarsu taşkın dönemlerinde yatağından taşar ve alüvyonu yatağın iki yanına serer. Böylece düz, verimli ve tarıma elverişli ovalar oluşur.
- Delta Ovası: Kıyı akıntısı ve gel-gitin zayıf, kıyı derinliğinin az olduğu deniz ağızlarında akarsuyun taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli ovalardır. Örnek: Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra ve Çarşamba (Kızılırmak-Yeşilırmak).
- Haliç: Gel-git genliğinin ve güçlü kıyı akıntılarının olduğu okyanus kıyılarında akarsu ağzının aşınarak huni biçiminde denize açılmasıdır. Not: Türkiye kıyılarında tipik haliç bulunmaz; İstanbul Haliç morfolojik olarak boğulmuş bir akarsu vadisidir (ria).
- Şelale ve Dev Kazanı: Yatakta sert kayaçtan yumuşak kayaca geçilen yerde yumuşak kısım daha hızlı aşınır ve basamak oluşur; su bu basamaktan dökülür (şelale, çağlayan), düştüğü yerde dev kazanı oyar. Türkiye'den örnekler: Tortum, Manavgat ve Düden şelaleleri.
Görevler
- Eğimi artır (en az %60): yukarı çığırda yatak kazılsın, V biçimli vadi derinleşsin.
- Eğimi azaltıp kıvrımları büyüt: bir kıvrımın boynu kopsun, menderes gölü kalsın.
- Kıyı akıntısını azalt, debiyi artır: akarsu ağzında kollara ayrılan delta oluşsun.
- Aynı ağızda kıyı akıntısını / gel-giti artır (%63 ve üstü): birikim taşınsın, ağız huni gibi açılsın (haliç).
Kazanımlar
- COĞ.10.3.3 Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilme
Bunları da deneyebilirsin
- Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
- Kayaç, İklim ve Çözünme: Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.
- Sanal Saha Gezisi: Yer Şekilleri: Kapadokya peribacaları, Pamukkale travertenleri ve Kızılırmak Deltası’nın gerçek arazisinde yürü, yükseklik ve eğim ölç, fotoğraflarına gözlem notu iliştir; ovaya köy, yol ve baraj kurarak insanla yer şekli arasındaki etkileşimi gör.
- CBS, uydu ve konum: Dünya çevresindeki uydularla telefonun konumunu üç çemberle bul, İzmir Körfezi’nin uydu görüntüsünü CBS katmanlarına ayır ve bir CBS odasında donanım, yazılım, veri, insan ve yöntemi etiketle.
- İklim sistemi: güneş, basınç, rüzgâr: Gerçek kabartmalı Dünya küresinde ışınların geliş açısını, basınç kuşaklarını ve sürekli rüzgârları incele; yükselti ve denize uzaklığın sıcaklığa etkisini dene.
- Nüfus Piramidi ve Nüfus Politikaları: Türkiye ve dünya ülkelerinin nüfus piramitlerini karşılaştırarak demografik dönüşümü, bağımlılık oranlarını ve nüfus politikalarını keşfet.