Kayaç, İklim ve Çözünme
10. sınıf · Coğrafya
Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.
Parçalar
- Çatlaklar (eklem yerleri): Kireç taşı katmanları arasındaki çatlaklardan yağmur suyu kayaca sızar. Çözünme çatlakların çevresinde yoğunlaşır; çatlaklar zamanla genişleyerek suyun yer altına indiği yollara dönüşür.
- Lapya: Kireç taşı yüzeyinde akan yağmur ve kar sularının kayacı çözerek açtığı oluk ve yarıklardır. Toroslardaki kalkerli yüzeylerde sık görülür.
- Dolin: Kalkerli arazide çözünmeyle oluşan kâse ya da huni biçimli çukurlardır. Tabanlarında kırmızı renkli topraklar birikir ve bu topraklarda çoğu zaman tarım yapılır.
- Obruk: Yer altındaki mağaranın tavanının çökmesiyle oluşan, dik duvarlı derin çukurlardır. Konya Karapınar çevresindeki obruklar bilinen örneklerdir.
- Mağara: Yer altına sızan suyun kayacı çözüp çatlakları genişletmesiyle oluşan boşluklardır. Damlataş (Alanya) ve Ballıca (Tokat) mağaraları ülkemizdeki örneklerdendir.
- Sarkıt ve dikit: Mağara tavanından damlayan sudaki kalsiyum karbonat çökelir: tavandan aşağı doğru sarkıt, damlaların düştüğü tabanda yukarı doğru dikit büyür.
- Sütun: Aynı damlanın oluşturduğu sarkıt ile dikit uzayarak birleşince tavandan tabana uzanan sütun oluşur. Bu çok uzun bir süre ister.
Görevler
- Kireç taşı ya da jipste zamanı akıtarak bir obruk oluşmasını sağla.
- "Mağara içi" görünümünde sarkıt ile dikitin birleşip sütun oluşturmasını izle.
- Kayacı granit yap; ılık ve bol yağışlı (en az 800 mm) bir iklimde 100 bin yıl geçir ve çözünme olmadığını gör.
- Çözünebilen bir kayaçta en az üç iklim dene; biri yağışlı, biri kurak ya da soğuk olsun (her birinde en az 40 bin yıl).
Kazanımlar
- COĞ.10.3.2 Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Akarsu Yatağını Şekillendir: Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
- Sanal Saha Gezisi: Yer Şekilleri: Kapadokya peribacaları, Pamukkale travertenleri ve Kızılırmak Deltası’nın gerçek arazisinde yürü, yükseklik ve eğim ölç, fotoğraflarına gözlem notu iliştir; ovaya köy, yol ve baraj kurarak insanla yer şekli arasındaki etkileşimi gör.
- Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
- CBS, uydu ve konum: Dünya çevresindeki uydularla telefonun konumunu üç çemberle bul, İzmir Körfezi’nin uydu görüntüsünü CBS katmanlarına ayır ve bir CBS odasında donanım, yazılım, veri, insan ve yöntemi etiketle.
- İklim sistemi: güneş, basınç, rüzgâr: Gerçek kabartmalı Dünya küresinde ışınların geliş açısını, basınç kuşaklarını ve sürekli rüzgârları incele; yükselti ve denize uzaklığın sıcaklığa etkisini dene.
- Nüfus Piramidi ve Nüfus Politikaları: Türkiye ve dünya ülkelerinin nüfus piramitlerini karşılaştırarak demografik dönüşümü, bağımlılık oranlarını ve nüfus politikalarını keşfet.