Kayaç, İklim ve Çözünme

10. sınıf · Coğrafya

Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.

Parçalar

  • Çatlaklar (eklem yerleri): Kireç taşı katmanları arasındaki çatlaklardan yağmur suyu kayaca sızar. Çözünme çatlakların çevresinde yoğunlaşır; çatlaklar zamanla genişleyerek suyun yer altına indiği yollara dönüşür.
  • Lapya: Kireç taşı yüzeyinde akan yağmur ve kar sularının kayacı çözerek açtığı oluk ve yarıklardır. Toroslardaki kalkerli yüzeylerde sık görülür.
  • Dolin: Kalkerli arazide çözünmeyle oluşan kâse ya da huni biçimli çukurlardır. Tabanlarında kırmızı renkli topraklar birikir ve bu topraklarda çoğu zaman tarım yapılır.
  • Obruk: Yer altındaki mağaranın tavanının çökmesiyle oluşan, dik duvarlı derin çukurlardır. Konya Karapınar çevresindeki obruklar bilinen örneklerdir.
  • Mağara: Yer altına sızan suyun kayacı çözüp çatlakları genişletmesiyle oluşan boşluklardır. Damlataş (Alanya) ve Ballıca (Tokat) mağaraları ülkemizdeki örneklerdendir.
  • Sarkıt ve dikit: Mağara tavanından damlayan sudaki kalsiyum karbonat çökelir: tavandan aşağı doğru sarkıt, damlaların düştüğü tabanda yukarı doğru dikit büyür.
  • Sütun: Aynı damlanın oluşturduğu sarkıt ile dikit uzayarak birleşince tavandan tabana uzanan sütun oluşur. Bu çok uzun bir süre ister.

Görevler

  1. Kireç taşı ya da jipste zamanı akıtarak bir obruk oluşmasını sağla.
  2. "Mağara içi" görünümünde sarkıt ile dikitin birleşip sütun oluşturmasını izle.
  3. Kayacı granit yap; ılık ve bol yağışlı (en az 800 mm) bir iklimde 100 bin yıl geçir ve çözünme olmadığını gör.
  4. Çözünebilen bir kayaçta en az üç iklim dene; biri yağışlı, biri kurak ya da soğuk olsun (her birinde en az 40 bin yıl).

Kazanımlar

  • COĞ.10.3.2 Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Akarsu Yatağını Şekillendir: Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
  • Sanal Saha Gezisi: Yer Şekilleri: Kapadokya peribacaları, Pamukkale travertenleri ve Kızılırmak Deltası’nın gerçek arazisinde yürü, yükseklik ve eğim ölç, fotoğraflarına gözlem notu iliştir; ovaya köy, yol ve baraj kurarak insanla yer şekli arasındaki etkileşimi gör.
  • Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
  • CBS, uydu ve konum: Dünya çevresindeki uydularla telefonun konumunu üç çemberle bul, İzmir Körfezi’nin uydu görüntüsünü CBS katmanlarına ayır ve bir CBS odasında donanım, yazılım, veri, insan ve yöntemi etiketle.
  • İklim sistemi: güneş, basınç, rüzgâr: Gerçek kabartmalı Dünya küresinde ışınların geliş açısını, basınç kuşaklarını ve sürekli rüzgârları incele; yükselti ve denize uzaklığın sıcaklığa etkisini dene.
  • Nüfus Piramidi ve Nüfus Politikaları: Türkiye ve dünya ülkelerinin nüfus piramitlerini karşılaştırarak demografik dönüşümü, bağımlılık oranlarını ve nüfus politikalarını keşfet.