İklim sistemi: güneş, basınç, rüzgâr
9. sınıf · Coğrafya
Gerçek kabartmalı Dünya küresinde ışınların geliş açısını, basınç kuşaklarını ve sürekli rüzgârları incele; yükselti ve denize uzaklığın sıcaklığa etkisini dene.
Parçalar
- Güneş ışınları ve geliş açısı: Güneş ışınları Dünya’ya paralel gelir. Dünya küre biçiminde olduğu için geliş açısı ışınların dik geldiği yerden kutuplara doğru küçülür; açı küçüldükçe aynı enerji daha geniş alana yayılır ve ısınma azalır.
- Eksen eğikliği: Dünya’nın ekseni yörünge düzlemine dik doğrultuya göre 23°27′ eğiktir. Eksen eğikliği ve yıllık hareket sonucunda mevsimler oluşur, ışınların dik geldiği yer iki dönence arasında yer değiştirir.
- Aydınlanma çemberi: Dünya’nın aydınlık ve karanlık yarılarını ayıran çember. Ekinokslar dışında kutup noktalarından geçmez; bu yüzden gece ve gündüz süreleri enleme göre değişir.
- Ekvator, dönenceler, kutup daireleri: Ekvator (0°), Yengeç ve Oğlak dönenceleri (23°27′) ve kutup daireleri (66°33′). Güneş ışınları yalnız iki dönence arasındaki yerlere dik gelebilir.
- Sıcaklık dağılışı: Işınların geliş açısı büyük olan yerler daha çok ısınır. Bu yüzden sıcaklık genel olarak ekvatordan kutuplara doğru azalır; ışınların dik geldiği yer kaydıkça sıcak kuşak da kayar.
- Basınç kuşakları: Isınan hava yükselir, alçak basınç (AB) oluşur; alçalan hava yüksek basınç (YB) oluşturur. Ekvatorda termik AB, 30° dolaylarında dinamik YB, 60° dolaylarında dinamik AB, kutuplarda termik YB bulunur.
- Sürekli rüzgârlar: Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser. Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney Yarım Küre’de sola sapar: alizeler, batı rüzgârları ve kutup rüzgârları oluşur.
Görevler
- Dünya’yı yörüngede 21 Haziran ve 21 Aralık konumlarına götür; ışınların dik geldiği enlemin iki dönence arasında yer değiştirdiğini gör.
- Sıcaklık ve basınç kuşakları katmanlarını birlikte aç; Haziran ya da Aralık’ta kuşakların hangi yöne kaydığını gözle.
- Rüzgârlar açıkken Dünya’nın dönüşünden doğan sapmayı kapatıp yeniden aç; alizelerin yönünün nasıl değiştiğini karşılaştır.
- Bir noktaya dokun; yükseltiyi en az 1000 m, denize uzaklığı en az 200 km değiştirerek sıcaklığa etkisini incele.
Kazanımlar
- COĞ.9.3.2 İklim sisteminin bileşen ve değişkenlerini çözümleyebilme
Bunları da deneyebilirsin
- CBS, uydu ve konum: Dünya çevresindeki uydularla telefonun konumunu üç çemberle bul, İzmir Körfezi’nin uydu görüntüsünü CBS katmanlarına ayır ve bir CBS odasında donanım, yazılım, veri, insan ve yöntemi etiketle.
- Nüfus Piramidi ve Nüfus Politikaları: Türkiye ve dünya ülkelerinin nüfus piramitlerini karşılaştırarak demografik dönüşümü, bağımlılık oranlarını ve nüfus politikalarını keşfet.
- Türkiye’nin konumu: Gerçek kabartmalı Dünya küresinde Türkiye’yi saran paralel ve meridyenleri bul, uç noktalara bayrak dik, Güneş’in Kars’ta ve Edirne’de doğuşunu ölç; boğazları ve enerji yollarını incele.
- Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
- Akarsu Yatağını Şekillendir: Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
- Kayaç, İklim ve Çözünme: Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.