Manyetik Alan ve Elektrik Motoru
11. sınıf · Fizik · 2. Elektrik Ve Manyetizma
Fizik laboratuvarında mıknatısların alan çizgilerini demir tozuyla gör, düz telin ve akım makarasının alanını teslametreyle ölç, tel salıncağa etki eden kuvveti sağ el kuralıyla bul ve sökülmüş bir motoru çalıştır.
Parçalar
- Çubuk ve U mıknatıslar: Her mıknatısın iki kutbu vardır: N (kırmızı) ve S (mavi). Aynı adlı kutuplar birbirini iter, zıt adlı kutuplar birbirini çeker; mıknatıslar uzaklaştıkça bu etkileşim azalır.
- Demir tozu ve alan çizgileri: Levhaya serpilen demir tozu taneleri küçük pusulalar gibi alanın doğrultusunda dizilir. Alan çizgileri mıknatısın dışında N kutbundan çıkıp S kutbuna girer; çizgilerin sık olduğu yerde alan güçlüdür.
- Akım geçen düz tel ve pusulalar: Tele akım verilince çevresindeki pusulalar döner. Alan çizgileri teli merkez alan çemberlerdir: sağ elin başparmağı akım yönündeyken kıvrılan dört parmak alanın yönünü gösterir.
- Teslametre: Probunun ucundaki manyetik alanı tesla (T) cinsinden ölçer. Ölçümler düz telde B = 2k·I/d, makarada B = 4πk·N·I/ℓ modeliyle karşılaştırılır.
- Akım makarası ve elektromıknatıs: Sarımların alanları makaranın içinde birleşir; eksen boyunca düzgüne yakın bir alan oluşur. İçine yumuşak demir çekirdek konunca makara elektromıknatıs olur ve ataşları tutar; akım kesilince bırakır.
- Tel salıncak ve U mıknatıslar: Kutuplar arasındaki tele akım geçince tele F = B·I·L·sinθ büyüklüğünde kuvvet etki eder ve salıncak sapar. Güç kaynağının ampermetresi akımı, açıölçer sapmayı gösterir.
- Doğru akım motoru: Sabit mıknatısların arasındaki dikdörtgen sarımın uzun kenarlarına zıt yönlü kuvvetler etki eder ve sarımı mil çevresinde döndürür. Akım artınca kuvvetler büyür, motor hızlanır.
- Komütatör ve fırçalar: İki yarım halkadan oluşan komütatör, karbon fırçalar üzerinden sarıma akım verir. Sarım her yarım turda alana dik konumdan geçerken akımın sarımdaki yönünü çevirir; böylece sarım hep aynı yönde döner.
Görevler
- Mıknatıslar bölümünde aynı adlı ve zıt adlı kutuplar için itme mi çekme mi olacağını doğru tahmin et; kuvvet ölçerin değerini en az üç farklı uzaklıkta kaydet.
- Düz telde yalnız akımı ya da yalnız uzaklığı değiştirerek iki ölçüm, akım makarasında aynı akım ve boyda farklı sarım sayısıyla iki ölçüm kaydet.
- Tel salıncakta kuvvetin yönünü sağ el kuralıyla en az üç kez doğru tahmin et; bu tahminlerde kuvvet en az iki farklı yönde olsun.
- Elektrik motorunda sarımın dönme yönünü, sarım bir kez saat yönünde bir kez tersine dönecek iki durumda doğru tahmin et.
Kazanımlar
- FİZ.11.2.4 Mıknatısların birbiriyle etkileşimine yönelik bilimsel gözlem yapabilme
- FİZ.11.2.5 Üzerinden akım geçen düz bir iletken telin oluşturduğu manyetik alana ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.2.6 Akım makarasının merkez ekseninde oluşan manyetik alanın matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.2.7 Elektromıknatısların kullanım alanlarına ilişkin bilgi toplayabilme
- FİZ.11.2.8 Manyetik alanda akım geçen düz bir tele etki eden kuvvete ilişkin matematiksel modele yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.2.9 Manyetik alanda akım geçen düz bir tele etki eden kuvvet ile ilgili deneyimini elektrik motorlarının çalışma prensibine yansıtabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Basit Elektrik Devresi: Pil, anahtar, ampul ve kablolarla devre kur; akımın yolunu ve ampulün parlaklığını izle.
- Mıknatısı Keşfediyorum: Çubuk mıknatısların kutuplarını yaklaştır, demir tozuyla çevrelerini gör; hangi maddelerin çekildiğini tahmin edip dene, mıknatısın evdeki işlerini keşfet.
- Dalgalar: Temel Kavramlar: Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
- İndüksiyon, Alternatif Akım ve Transformatör (Yakında): Mıknatısı bobinin içine sokup çıkarır; hız arttıkça galvanometrenin daha çok saptığını görür. Jeneratör kolunu döndürüp gerilimin sinüs grafiği çizdiğini izler; transformatörün sarım sayılarını değiştirip çıkış gerilimini ayarlar.
- Elektrik Alan ve Faraday Kafesi (Yakında): Yükleri sürükleyip yük miktarını değiştirir; üç boyutlu alan çizgileri ve deneme yüküne etkiyen kuvvet anında güncellenir. Telefonu kafesin içine koyunca alanın içeriye girmediğini görür.
- Kuvvet ve Hareket Laboratuvarı (Yakında): Cisme kuvvet uygula, sürtünmeyi ve eğimi değiştir; hız, ivme ve bileşke kuvveti oklarla gör.