Kuvvet ve Hareket Laboratuvarı
3–11. sınıf · Fizik
Cisme kuvvet uygula, sürtünmeyi ve eğimi değiştir; hız, ivme ve bileşke kuvveti oklarla gör.
Sahnede neler olacak
Eğik düzlem, araba ve kuvvet okları.
Neler yapabileceksin
Kuvvet okunu sürükle, yüzeyi değiştir, hareketi yavaşlatarak izle.
Bu uygulamanın kullanıldığı konular
- İtme ve Çekme: Oyun odasında topu, oyuncak arabayı, oyun hamurunu ve kapıyı parmağınla it ya da çek; kuvvetin neler yaptığını önce tahmin et, sonra gözlemle.
- Sürtünme Kuvveti (Yakında): Yüzeyi değiştirip kızağı iter; kızağın ne kadar ileri gittiğini ölçer. Paraşütün açıklığını ve teknenin burun biçimini değiştirerek hava ve su direncinin hareketi nasıl yavaşlattığını görür.
- Bileşke Kuvvet ve Denge (Yakında): İki takıma kişi ekleyip çıkarır; her kişinin kuvvet oku ve bileşke ok anında çizilir. Bileşke sıfırken halat durur, değilse kazanan tarafa ivmelenir; kutuya aynı ve zıt yönde kuvvet uygular.
- Sürat ve Hız: Ölçekli mahalle haritasında rotanı kur; alınan yol ile yer değiştirmeyi, yönü olmayan sürat ile yönü olan hızı karşılaştır.
- Skalerler ve Vektörler (Yakında): Teknenin motor vektörünün ucunu sürükler; akıntı vektörüyle uç uca ve paralelkenar yöntemiyle toplanan bileşke ok anında çizilir ve tekne o yönde ilerler. Bileşkeyi x-y bileşenlerine ayırıp gölgelerini izler.
- Temel Kuvvetler ve Hareket Türleri (Yakında): Ölçek sürgüsüyle gezegenlerden atom çekirdeğine iner ve her ölçekte baskın temel kuvveti görür. Parktaki cisimlere dokunarak öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini ayırır; konum, yol ve yer değiştirme izleri çizilir.
- İvmeli Hareket ve Grafikler (Yakında): Gaz ve fren pedallarını sürgüyle kullanır; üç grafik eşzamanlı çizilir. Hız-zaman grafiğinin altındaki alanın yolu verdiğini boyalı bölgeyle görür; hazır bir grafiği arabaya oynatarak yorumlar.
- Serbest Düşme ve Atışlar (Yakında): Topun atış hızını ve açısını sürgüyle ayarlar; yörünge izi, yatay ve düşey hız bileşenleri anında çizilir. Aynı anda bırakılan ve yatay atılan topun aynı anda yere düştüğünü görür; potaya basket atmaya çalışır.
- Newton Yasaları ve Sürtünme (Yakında): Eğimi ve yüzeyi değiştirir, kutuyu iter; serbest cisim diyagramı kutunun üstünde canlı çizilir. Kutu harekete geçene kadar statik, sonra kinetik sürtünmenin devreye girdiğini kuvvet-zaman grafiğinde görür. Paraşüt açıklığını değiştirerek limit hızı bulur.
Kazanımlar
- FB.3.5.1 Varlıkların hareket durumlarını gözleme dayalı tahmin edebilme
- FB.3.5.2 Kuvvetin varlıklar üzerindeki etkilerini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- FB.5.2.4 Sürtünme kuvvetinin çeşitli ortamlardaki etkilerine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- FB.6.2.1 Bir cisme etki eden aynı doğrultudaki kuvvetler arasındaki ilişkileri açıklayarak bileşke kuvveti yapılandırabilme
- FB.6.2.2 Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisi altındaki bir cismin hareketine yönelik deney yapabilme
- FB.6.2.3 Sürat ve hız kavramlarını karşılaştırabilme
- FİZ.9.2.2 Skaler ve vektörel nicelikleri karşılaştırabilme
- FİZ.9.2.3 Aynı doğrultu üzerinde yer alan farklı vektörlerin yön ve büyüklüklerine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
- FİZ.9.2.4 Vektörlerin toplanmasında kullanılan uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemi ile bileşenlerine ayırma işlemine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.9.2.5 Doğadaki temel kuvvetleri karşılaştırabilme
- FİZ.9.2.6 Hareketin temel kavramlarının tanımlarına yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.9.2.7 Hareket türlerini sınıflandırabilme
- FİZ.10.1.2 İvme ve hız değişimi arasındaki ilişkiye yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.10.1.3 Yatay doğrultuda sabit ivmeyle hareket eden cisimlerin hareket grafiklerinden elde edilen matematiksel modelleri yorumlayabilme
- FİZ.11.1.2 Serbest düşme hareketi ile ilgili kanıt kullanabilme
- FİZ.11.1.3 İki boyutta sabit ivmeli hareket ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.1.4 Newton'ın Hareket Yasaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.1.5 Newton'ın Hareket Yasalarını serbest cisim diyagramını kullanarak yorumlayabilme
- FİZ.11.1.6 Statik ve kinetik sürtünme kuvvetlerini karşılaştırabilme
- FİZ.11.1.7 Sürtünme kuvvetinin matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.11.1.8 Limit hızı etkileyen değişkenler ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Kaldırma Kuvveti: Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.
- Dalgalar: Temel Kavramlar: Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
- Manyetik Alan ve Elektrik Motoru: Fizik laboratuvarında mıknatısların alan çizgilerini demir tozuyla gör, düz telin ve akım makarasının alanını teslametreyle ölç, tel salıncağa etki eden kuvveti sağ el kuralıyla bul ve sökülmüş bir motoru çalıştır.
- Işık ve Mercekler (Yakında): Işını çevir, ortamı değiştir; kırılmayı, merceklerde görüntü oluşumunu izle.
- Skalerler ve Vektörler (Yakında): Teknenin motor vektörünün ucunu sürükler; akıntı vektörüyle uç uca ve paralelkenar yöntemiyle toplanan bileşke ok anında çizilir ve tekne o yönde ilerler. Bileşkeyi x-y bileşenlerine ayırıp gölgelerini izler.
- Temel Kuvvetler ve Hareket Türleri (Yakında): Ölçek sürgüsüyle gezegenlerden atom çekirdeğine iner ve her ölçekte baskın temel kuvveti görür. Parktaki cisimlere dokunarak öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini ayırır; konum, yol ve yer değiştirme izleri çizilir.