Dalgalar: Temel Kavramlar

10. sınıf · Fizik · 4. Dalgalar

Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.

Parçalar

  • Titreşim üreteci ve sinyal üreteci: Üretecin mili ipin ucunu yukarı aşağı oynatır. Tek bir hareket atma, sürekli ve düzenli hareket periyodik dalga oluşturur; sinyal üreteci frekansı hertz (Hz) olarak gösterir.
  • Gerili ip ve işaretli tanecikler: İpin üstündeki bantlar ipin taneciklerini gösterir. Dalga ilerlerken mavi bantlı tanecik yalnız yukarı aşağı titreşir, yerinden ayrılmaz: dalga enerji taşır, madde taşımaz.
  • Dinamometre: İpin ucunu duvara bağlar ve ipteki gerginlik kuvvetini newton (N) olarak gösterir. İp ne kadar gergin olursa atmalar o kadar hızlı ilerler.
  • Ölçek tahtası ve cetvel: Duvardaki tahta 0–500 cm uzunluk ve ±20 cm yükseklik çizgileriyle ipteki dalga boyunu ve genliği; leğenin kenarındaki cetvel su dalgalarının dalga boyunu okumayı sağlar.
  • Kronometre: Üreteç çalışınca başlar, öncü dalga dinamometrenin kancasına varınca durur. Süre 0,01 s duyarlıkla okunur; yol 5,00 m olduğundan sürat = yol / süre.
  • Uzun sarmal yay: Tutamak yana çekilince halkalar yayılma doğrultusuna dik titreşir (enine dalga); ileri geri itilince halkalar sıkışıp seyrelir (boyuna dalga). Mavi kurdele bir halkayı işaretler.
  • Dalga leğeni: Düz daldırıcı suya dokunarak düz dalgalar oluşturur; sondaki eğik sünger dalgaları soğurur. Lambanın ışığı (bir elektromanyetik dalga) dalga tepelerinde toplanır ve kâğıtta parlak çizgiler oluşturur.
  • Su yüzeyindeki mantar: Dalga geçerken mantar hem aşağı yukarı hem ileri geri hareket ederek küçük bir elips çizer: su yüzeyi dalgaları hem enine hem boyuna dalgalardır.

Görevler

  1. Gerili ipte atma gönderip süratini en az üç kez doğru hesapla: ölçümlerden ikisi aynı ipte farklı gerginlikte, ikisi aynı gerginlikte farklı kalınlıkta ipte olsun.
  2. Aynı ip ve gerginlikte iki farklı frekansta periyodik dalganın dalga boyunu ölçüp kaydet.
  3. Sarmal yayda gönderilen dalgaların türünü kurdeleli halkadan bul: en az bir enine ve bir boyuna dalgayı doğru adlandır.
  4. Dalga leğeninde aynı frekansta, iki farklı su derinliğinde dalga boyunu ölçüp kaydet.

Kazanımlar

  • FİZ.10.4.2 Dalgaların temel kavramlarına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme
  • FİZ.10.4.3 Dalgaları özelliklerine göre sınıflandırabilme
  • FİZ.10.4.4 Dalgaların yayılma süratini etkileyen etmenlere ilişkin bilimsel gözleme dayalı tahmin yapabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Sesin Oluşumu ve Yayılması: Okulun salonunda diyapazon, davul, gitar ve hoparlörü titreştir; hava taneciklerinin halka halka sıkışıp seyreldiğini gör, fanusun havasını boşaltıp zilin sesini kaybet, sesi su ve tahtadan geçir, duvar yüzeyini değiştirip yansıma ve soğurulmayı ölç.
  • Kaldırma Kuvveti: Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.
  • Su Dalgalarında Yansıma ve Kırılma (Yakında): Dalga kaynağını çalıştırır; düz ve eğri engelleri sürükleyip yansımayı, sığ bölge levhasını eğik koyup dalga boyunun kısalıp yön değiştirdiğini görür.
  • Rezonans ve Deprem (Yakında): Sarsma frekansını değiştirir; frekansı kendi doğal frekansına denk gelen binanın en çok salındığını görür. Zemini kaya ya da alüvyon yapar, sönümleyici ekleyerek binayı güçlendirir.
  • Sesin Özellikleri ve Ses Kirliliği (Yakında): Telin gerginliğini, uzunluğunu ve kalınlığını değiştirip frekansı ve sesin incelip kalınlaştığını, çekme miktarını değiştirip genliği ve şiddeti izler. Sokağa trafik ve ağaç perdesi ekleyerek desibel göstergesini düşürmeye çalışır.
  • Girişim ve Kırınım (Yakında): Kaynaklar arası uzaklığı ve frekansı değiştirip girişim desenini izler; çift yarıkta yarık aralığını ve ışığın rengini değiştirerek ekrandaki saçakların daralıp genişlediğini görür.