Dalgalar: Temel Kavramlar
10. sınıf · Fizik · 4. Dalgalar
Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
Parçalar
- Titreşim üreteci ve sinyal üreteci: Üretecin mili ipin ucunu yukarı aşağı oynatır. Tek bir hareket atma, sürekli ve düzenli hareket periyodik dalga oluşturur; sinyal üreteci frekansı hertz (Hz) olarak gösterir.
- Gerili ip ve işaretli tanecikler: İpin üstündeki bantlar ipin taneciklerini gösterir. Dalga ilerlerken mavi bantlı tanecik yalnız yukarı aşağı titreşir, yerinden ayrılmaz: dalga enerji taşır, madde taşımaz.
- Dinamometre: İpin ucunu duvara bağlar ve ipteki gerginlik kuvvetini newton (N) olarak gösterir. İp ne kadar gergin olursa atmalar o kadar hızlı ilerler.
- Ölçek tahtası ve cetvel: Duvardaki tahta 0–500 cm uzunluk ve ±20 cm yükseklik çizgileriyle ipteki dalga boyunu ve genliği; leğenin kenarındaki cetvel su dalgalarının dalga boyunu okumayı sağlar.
- Kronometre: Üreteç çalışınca başlar, öncü dalga dinamometrenin kancasına varınca durur. Süre 0,01 s duyarlıkla okunur; yol 5,00 m olduğundan sürat = yol / süre.
- Uzun sarmal yay: Tutamak yana çekilince halkalar yayılma doğrultusuna dik titreşir (enine dalga); ileri geri itilince halkalar sıkışıp seyrelir (boyuna dalga). Mavi kurdele bir halkayı işaretler.
- Dalga leğeni: Düz daldırıcı suya dokunarak düz dalgalar oluşturur; sondaki eğik sünger dalgaları soğurur. Lambanın ışığı (bir elektromanyetik dalga) dalga tepelerinde toplanır ve kâğıtta parlak çizgiler oluşturur.
- Su yüzeyindeki mantar: Dalga geçerken mantar hem aşağı yukarı hem ileri geri hareket ederek küçük bir elips çizer: su yüzeyi dalgaları hem enine hem boyuna dalgalardır.
Görevler
- Gerili ipte atma gönderip süratini en az üç kez doğru hesapla: ölçümlerden ikisi aynı ipte farklı gerginlikte, ikisi aynı gerginlikte farklı kalınlıkta ipte olsun.
- Aynı ip ve gerginlikte iki farklı frekansta periyodik dalganın dalga boyunu ölçüp kaydet.
- Sarmal yayda gönderilen dalgaların türünü kurdeleli halkadan bul: en az bir enine ve bir boyuna dalgayı doğru adlandır.
- Dalga leğeninde aynı frekansta, iki farklı su derinliğinde dalga boyunu ölçüp kaydet.
Kazanımlar
- FİZ.10.4.2 Dalgaların temel kavramlarına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme
- FİZ.10.4.3 Dalgaları özelliklerine göre sınıflandırabilme
- FİZ.10.4.4 Dalgaların yayılma süratini etkileyen etmenlere ilişkin bilimsel gözleme dayalı tahmin yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Sesin Oluşumu ve Yayılması: Okulun salonunda diyapazon, davul, gitar ve hoparlörü titreştir; hava taneciklerinin halka halka sıkışıp seyreldiğini gör, fanusun havasını boşaltıp zilin sesini kaybet, sesi su ve tahtadan geçir, duvar yüzeyini değiştirip yansıma ve soğurulmayı ölç.
- Kaldırma Kuvveti: Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.
- Su Dalgalarında Yansıma ve Kırılma (Yakında): Dalga kaynağını çalıştırır; düz ve eğri engelleri sürükleyip yansımayı, sığ bölge levhasını eğik koyup dalga boyunun kısalıp yön değiştirdiğini görür.
- Rezonans ve Deprem (Yakında): Sarsma frekansını değiştirir; frekansı kendi doğal frekansına denk gelen binanın en çok salındığını görür. Zemini kaya ya da alüvyon yapar, sönümleyici ekleyerek binayı güçlendirir.
- Sesin Özellikleri ve Ses Kirliliği (Yakında): Telin gerginliğini, uzunluğunu ve kalınlığını değiştirip frekansı ve sesin incelip kalınlaştığını, çekme miktarını değiştirip genliği ve şiddeti izler. Sokağa trafik ve ağaç perdesi ekleyerek desibel göstergesini düşürmeye çalışır.
- Girişim ve Kırınım (Yakında): Kaynaklar arası uzaklığı ve frekansı değiştirip girişim desenini izler; çift yarıkta yarık aralığını ve ışığın rengini değiştirerek ekrandaki saçakların daralıp genişlediğini görür.