Türkiye’nin Su Kaynakları
11. sınıf · Coğrafya
Türkiye haritasında sınır aşan akarsuları incelersin, Atatürk Barajı’nın akıma etkisini görürsün ve su projelerinin etkilerini dört boyuta ayırırsın.
Parçalar
- Akarsular ve sınır aşan sular: Fırat, Dicle, Çoruh ve Aras Türkiye’de doğup komşu ülkelere geçer; Meriç ve Asi ise komşu ülkelerden gelip Türkiye’den denize ulaşır. Kızılırmak ve Sakarya’nın tamamı Türkiye’dedir. Haritada bir akarsuya dokunarak bilgisini aç.
- Başlıca barajlar: Keban, Karakaya ve Atatürk barajları Fırat üzerinde art arda dizilir; Ilısu Dicle’de, Deriner Çoruh’ta, Hirfanlı ve Altınkaya Kızılırmak’ta, Sarıyar Sakarya’dadır. Barajlar enerji üretir, sulama ve içme suyu sağlar, taşkını önler.
- Atatürk Barajı ve aşağı havza: Atatürk Barajı Güneydoğu Anadolu Projesi’nin (GAP) en büyük barajıdır: elektrik üretir, Şanlıurfa Tünelleri ile Harran Ovası’nı sular. Baraj akımı yıl içine yayar. Türkiye, 1987 protokolüyle Fırat’tan Suriye’ye yılda ortalama en az 500 m³/s su bırakmayı üstlenmiştir.
- Dört boyutlu etki panosu: Bir su projesinin etkisi doğayı (çevresel), geliri (ekonomik), devletler arası ilişkiyi (politik) ya da insanların yaşamını ve kültürünü (sosyokültürel) değiştirebilir. Sekiz etkiyi doğru boyuta yerleştir.
- Yarar ve sakınca terazisi: Barajlar ve sulama projeleri yarar sağlarken sakınca da doğurur. Sorgulamak, ikisini birlikte tartmak ve sakıncayı azaltacak önlemi düşünmek demektir.
Görevler
- Sınır aşan beş akarsu havzasının hepsini incele: Fırat ve Dicle, Çoruh, Aras, Meriç, Asi.
- Atatürk Barajı’nı devreye al; sınırdaki aylık akımın, elektriğin ve Harran Ovası’nın nasıl değiştiğini gör.
- Etki panosunda sekiz etkiyi doğru boyuta yerleştir.
- Teraziye bir yarar ve bir sakınca koy.
Kazanımlar
- COĞ.11.3.2 Türkiye’deki su kaynaklarının çevresel, ekonomik, politik ve sosyokültürel etkilerini sorgulayabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Fabrikayı Nereye Kurmalı?: Örnek bir bölgede fabrikayı sürükleyip taşıma uzaklığını, akarsuya, havaya ve araziye etkisini karşılaştırırsın.
- Suyu Sürdürülebilir Kullanmak: Örnek bir havzada sulama yöntemini, şebeke kaybını ve gri su kullanımını seçip kurak on yılda barajın doluluğunu izlersin.
- Sürdürülebilir Tarım: Bir tarlada sulama, gübreleme, ekim düzeni ve anız kararlarını verip on yılda toprağa ve yer altı suyuna ne olduğunu kesitte izlersin.
- Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
- Akarsu Yatağını Şekillendir: Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
- Kayaç, İklim ve Çözünme: Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.