Suyu Sürdürülebilir Kullanmak
11. sınıf · Coğrafya
Örnek bir havzada sulama yöntemini, şebeke kaybını ve gri su kullanımını seçip kurak on yılda barajın doluluğunu izlersin.
Parçalar
- 10 yıllık baraj doluluğu: Çizgi, barajın her yılın sonundaki doluluğunu gösterir. Arkadaki sütunlar o yıl yağışla gelen suyu gösterir: kurak yıllarda kısalır. Doluluk %25’in altına inerse kent ve tarım için su güvenliği tehlikeye girer.
- Yıllık su bütçesi: Üst çubuk baraja o yıl giren suyu, alt çubuk çekilen suyu gösterir. Çekim girişten büyükse baraj boşalır. Kent çekiminin taralı bölümü, borulardaki kayıp ve kaçak yüzünden hiç kullanılmadan yiten sudur.
- Tasarruf karşılaştırması: Sulama yöntemini değiştirmenin ve kentteki önlemlerin (kayıp-kaçağı azaltma, gri suyu yeniden kullanma) yılda ne kadar su kazandırdığını yan yana gösterir.
- Kişi başına düşen su: Türkiye’de kişi başına yılda yaklaşık 1300 m³ kullanılabilir su düşer. Yaygın kullanılan ölçeğe göre 1000–1700 m³ arası “su stresi” demektir: Türkiye su zengini bir ülke değildir.
- Türkiye’den örnekler: Konya Kapalı Havzası’nda yer altı suyunun aşırı çekilmesi, büyük kentlerde kurak yıllarda barajların boşalması ve tarımda salma sulama, suyun sürdürülemez kullanımının bilinen örnekleridir.
Görevler
- Salma sulamayla yılları ilerlet; barajın kritik eşiğin (%25) altına düştüğünü gör.
- En çok suyu hangi önlemin kazandıracağını tahmin et, sonra damla sulamayı seçip Tasarruf kartında doğrula.
- Kurak dönemde barajı on yıl boyunca kritik eşiğin üstünde tutan bir karar bileşimi bul.
- Türkiye’den üç örneği asıl sorunla eşleştir.
Kazanımlar
- COĞ.11.6.3 Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sorgulayabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Fabrikayı Nereye Kurmalı?: Örnek bir bölgede fabrikayı sürükleyip taşıma uzaklığını, akarsuya, havaya ve araziye etkisini karşılaştırırsın.
- Sürdürülebilir Tarım: Bir tarlada sulama, gübreleme, ekim düzeni ve anız kararlarını verip on yılda toprağa ve yer altı suyuna ne olduğunu kesitte izlersin.
- Türkiye’nin Su Kaynakları: Türkiye haritasında sınır aşan akarsuları incelersin, Atatürk Barajı’nın akıma etkisini görürsün ve su projelerinin etkilerini dört boyuta ayırırsın.
- Afete Dirençli Yerleşme Kur: Kelkit Vadisi’nin gerçek arazisinde konut, okul ve hastaneyi yerleştir; deprem, sel ve heyelanla dene, zemin etüdüne bakıp yeniden planla ve hasarın düştüğünü gör.
- Akarsu Yatağını Şekillendir: Eğim, debi ve kıyı akıntısını değiştirerek V vadi, menderes, delta ve haliç gibi akarsu şekillerinin oluşumunu 3D arazi üzerinde deneyimle.
- Kayaç, İklim ve Çözünme: Kesiti alınabilen gerçek bir kireç taşı arazisinde yağışı ve sıcaklığı değiştir; lapya, dolin, mağara, obruk ve sarkıt-dikitin oluşumunu hızlandırılmış zamanla izle, granitte çözünmenin durduğunu gör.