Ekosistem ve Besin Ağı
3–10. sınıf · Biyoloji
Bir çayırda otlar, tavşanlar, tilkiler ve kartallar yaşıyor. Bir türü azalt ya da çoğalt, etkinin besin ağında nasıl yayıldığını izle.
Parçalar
- Otlar: Otlar güneş ışığıyla büyür. Tavşan, böcek ve fare gibi hayvanlar otlarla beslenir.
- Ağaçlar: Ağaçlar kuşlara yuva, böceklere yiyecek olur. Yaprakları dökülünce toprağa karışır.
- Böcekler: Böcekler ot ve yaprak yer. Fareler ve kuşlar da böcekleri yer.
- Tavşan: Tavşan ot yer. Tilki ve kartal tavşanı avlar.
- Fare: Fare hem tohum hem böcek yer. Tilki ve kartal fareyi avlar.
- Tilki: Tilki et yer; tavşan ve fare avlar.
- Kartal: Kartal gökyüzünden avlanır; tavşan ve fare yer.
- Mantarlar: Mantarlar ölmüş bitki ve hayvanları çürütür. Böylece toprak yeniden beslenir.
- Otlar (üretici): Güneş ışığıyla fotosentez yapıp kendi besinini üretir. Ekosistemdeki bütün enerji üreticilerle başlar.
- Ağaçlar (üretici): Fotosentezle besin üretir, havadaki karbondioksiti alır, oksijen verir. Yaprakları böceklere besin, gövdesi canlılara barınak olur.
- Böcekler (birincil tüketici): Otlarla ve yapraklarla beslenir. Sayıları çok, tek tek küçüktürler; farelere besin olurlar.
- Tavşan (birincil tüketici): Otçuldur. Hızlı çoğalır; tilki ve kartal için önemli bir besindir.
- Fare (birincil ve ikincil tüketici): Hem ot ve tohum hem böcek yer; hem otçul hem etçil beslendiği için iki basamakta yer alır.
- Tilki (ikincil tüketici): Etçildir; tavşan ve fare avlar. Avcılar, av popülasyonunun aşırı artmasını önler.
- Kartal (ikincil tüketici): Gökyüzünden avlanan etçil kuştur; tavşan ve fare yer. Besin zincirinin en üst halkalarındandır.
- Mantar ve bakteriler (ayrıştırıcı): Ölü canlıları ve atıkları parçalayıp mineralleri toprağa geri verir. Onlar olmasa toprak fakirleşir, bitkiler zayıflar.
- Besin ağı: Birbirine bağlı besin zincirlerinin oluşturduğu ağ. Oklar enerjinin akış yönünü gösterir: yenenden yiyene.
- Enerji piramidi: Her beslenme basamağında enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u bir üst basamağa geçer; geri kalanı solunumla ısı olarak kaybolur.
Görevler
- Tilkileri azalt ya da ekosistemden çıkar. Birkaç hafta sonra tavşanlara ne oldu?
- Otları ve ağaçları ekosistemden çıkar. Tüketicilere ne oluyor?
- Otları ve ağaçları ormandan çıkar. Hayvanlara ne oluyor?
- Enerji piramidinde enerjinin bir üst basamağa ne kadarının geçtiğini bul.
- Bir üreticiyle başlayan, en az üç halkalı bir besin zinciri kur.
Bu uygulamanın kullanıldığı konular
- Canlıları Tanıyalım: Okul bahçesindeki canlıları dört sepete ayır, büyüteçle gözle görülmeyen canlıları bul, kedinin ve karıncanın çevresini nasıl algıladığını izle.
- Canlıların Yaşam Alanları (Yakında): Hayvanları uygun yaşam alanına sürükler; yanlış yere konan canlının sağlık çubuğu düşer. Göl kıyısına çöp ya da beton ekleyince alandaki tür sayacının azaldığını görür.
- Biyoçeşitlilik ve Tehditler (Yakında): Ekosisteme yangın, avlanma, yol, istilacı tür gibi tehditler ekler; tür sayacı ve besin ağındaki kopan bağlar anında görünür.
- Besin Zinciri ve Ağı (Yakında): Canlılar arasına ok çekerek besin zincirini kurar; bir türü çıkarınca diğer türlerin nüfus çubuklarının nasıl değiştiğini izler.
- Madde Döngüleri (Yakında): Bir su molekülünü ya da karbon atomunu seçip yolculuğunu takip eder: buharlaşma, yoğuşma, yağış; fotosentez, solunum, yanma. Ormanı kesince karbonun havada biriktiğini görür.
- Sınıflandırma ve Biyoçeşitlilik (Yakında): Canlı kartlarını özelliklerine göre dallara yerleştirir; bakteri, arke ve ökaryot farklarını karşılaştırır; tür, genetik ve ekosistem çeşitliliğini örnek kartlarla ayırır.
- Popülasyon ve Komünite Etkileşimleri (Yakında): Başlangıç sayılarını ve besin miktarını değiştirir; av-avcı grafiğinin dalgalanmasını izler; rekabet, simbiyoz gibi ilişki kartlarını canlı çiftlerine bağlar.
- Enerji Akışı ve Madde Döngüleri (Yakında): Piramidin basamaklarına enerji ekler; her basamakta yalnız küçük bir kısmının aktarıldığını görür. Azot atomunu topraktan bitkiye, hayvana ve bakteriye kadar takip eder.
Kazanımlar
- FB.3.8.1 Canlıların yaşam alanlarının özelliklerini belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme
- FB.3.8.2 Yaşam alanındaki canlı çeşitliliğini operasyonel olarak tanımlayabilme
- FB.6.7.1 Biyoçeşitliliğin doğal yaşam için önemini sorgulayabilme
- FB.7.7.1 Besin zincirindeki canlılar arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
- FB.8.7.4 Madde döngülerine ilişkin şema üzerinden bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.8.7.5 Madde döngülerinin yaşam açısından önemini yapılandırabilme
- BİY.9.2.6 Biyoçeşitliliği oluşturan unsurlarla ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- BİY.10.2.2 Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimleri ve değişimleri sorgulayabilme
- BİY.10.2.3 Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
- BİY.10.2.4 Madde döngüleri ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
Bunları da deneyebilirsin
- DNA ve Hücre Bölünmesi: DNA sarmalını aç, eşlenmeyi izle, nükleotitleri eşleştir; mitoz ve mayoz evrelerini zaman çubuğuyla ileri geri sar.
- Hücre Zarından Madde Geçişi: Fosfolipit çift katmanlı zarın iki yanına tanecik ekle; difüzyon, kolaylaştırılmış difüzyon, aktif taşıma, endositoz ve ekzositozu karşılaştır, hücreyi saf ve tuzlu suya koyup osmozu ölç.
- Fotosentez ve Kemosentez: Akvaryumdaki su bitkisinin çıkardığı O₂ kabarcıklarını say, yapraktan kloroplasta inip suyun parçalanışını ve glikozun kuruluşunu izle, güneşin ulaşmadığı deniz dibi bacasında bakterilerin besin üretişini gör.
- Hücre Gezgini (Yakında): Hayvan ve bitki hücresini kesitle aç, organellere dokun, zardan maddelerin geçişini izle.
- Yaşamın Molekülleri (Yakında): Glikoz birimlerini zincire ekleyip nişasta ve selüloz kurar; amino asitleri birleştirip zincirin katlanarak proteine dönüştüğünü izler. Besinlere Benedict, biüre ve Sudan ayıraçlarını damlatıp renk değişimine göre içeriği bulur.
- Sindirim, Emilim ve Taşıma (Yakında): Amipte besin kofulunun oluşmasını, insanda besinin kanal boyunca parçalanmasını izler; ince bağırsak tüyüne yakınlaşıp glikoz ve amino asitlerin kana, yağların lenfe geçişini görür.