Maddenin Hâl Değişimi

4. sınıf · Fen Bilimleri · 4. Maddenin Değişimi

Fen laboratuvarında ocağı açıp tenceredeki buzu erit, suyu buharlaştır, soğuk cam kapakta damlacıkları topla ve buzlukta suyu dondur; her olayda suyun ısı alıp almadığını oklarla gör.

Parçalar

  • Elektrikli ocak: Ocak açılınca üstündeki tencereye ısı verir. Ayarı artırdıkça tencereye daha çok ısı gider ve değişim hızlanır.
  • Tencere: buz ve su: Tencereye buz küpleri koyduk. Buz ısı alınca erir ve suya dönüşür. Su ısı almaya devam edince buharlaşır; su kaynayınca buharlaşma çok hızlanır.
  • Termometre: Ucu tenceredeki suyun içindedir. Ekrandaki sayı artıyorsa madde ısınıyor, azalıyorsa soğuyor demektir.
  • Soğuk cam kapak: Kapak buzlu kâsenin üstünde soğutuldu. Su buharı soğuk kapağa değince ısı verir ve küçük su damlacıklarına dönüşür. Buna yoğuşma denir.
  • Buzlu kâse: Kapağı soğuk tutmak için içine buz konmuş cam kâse. Buzlar odanın havasından ısı aldıkça yavaş yavaş erir; kâsenin dibindeki su bu yüzden birikti.
  • Buz kalıbı: Gözlerine su doldurulmuş plastik kalıp. Buzluğa konunca su ısı verir, soğur ve donarak buza dönüşür.
  • Buzdolabı ve buzluk: Buzluğun içi çok soğuktur. İçine konan su, çevresindeki soğuk havaya ısı verir ve donar. Kapak açık kalırsa içeri ılık hava girer.
  • Çaydanlık: Evlerimizden bir örnek: Ocaktaki çaydanlıkta su ısı alır ve kaynar. Emzikten çıkan buhar havada soğuyunca küçük damlacıklara dönüşür; gördüğümüz beyaz bulut budur.

Görevler

  1. Tencereye buz küplerini koy, ocağı aç ve buzun hepsini erit.
  2. Su buharlaşırken soğuk cam kapağı tencerenin üstüne koy; kapakta su damlacıkları biriksin.
  3. Buz kalıbını buzluğa koy ve gözlerdeki suyun hepsi donana kadar bekle.
  4. Gözlem defterindeki dört olayın her birinde suyun ısı alıp almadığını doğru seç.

Kazanımlar

  • FB.4.4.1 Maddelerin hâl değişimine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
  • FB.4.4.2 Maddelerin ısı etkisiyle değişimine yönelik deney yapabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Katı, Sıvı, Gaz: Mutfak tezgâhındaki buzu, sütü, balondaki havayı katı, sıvı ve gaz kutularına ayır; suyu farklı kaplara dök, balonu sıkıp havanın şişeye yayılışını izle.
  • Maddenin Tanecikli Yapısı: Kollu büyüteci buz küpüne, bir bardak suya, balona ve parfüm kokusuna tut; taneciklerin düzenini ve hareketini görüp maddeleri grupla, sonra beherdeki buzu ısıtıp soğutarak hâl değişimini gözle.
  • Maddenin Hâlleri ve Tanecikler (Yakında): Sıcaklığı değiştir, taneciklerin titreşip serbestleştiğini, maddenin eriyip buharlaştığını gör.
  • Genleşme, Büzülme ve Hâl Değişim Noktaları (Yakında): Bilyeyi ısıtınca halkadan geçmediğini, soğutunca geçtiğini görür; buzu ısıtırken grafikte erime ve kaynama sırasında sıcaklığın sabit kaldığı düzlükleri izler.
  • Isı, Öz Isı ve Hâl Değişimi (Yakında): Aynı ısıyı verip hangisinin daha çabuk ısındığını izler; kütle ve madde değiştirip Q = mcΔT ilişkisini kurar. Buzu ısıtırken erime sırasında sıcaklığın sabit kaldığını, sıcak ve soğuk cismin ısıl dengeye geldiğini grafikte görür.
  • Sıvıların Özellikleri (Yakında): Sıcaklığı ve dış basıncı değiştirip buhar basıncını ve kaynamayı izler; sıvıların akış hızlarını karşılaştırır; cam boruda suyun yükseldiğini, cıvanın alçaldığını görür; deterjan ekleyince ataç batar.