Maddenin Hâlleri ve Tanecikler
3–10. sınıf · Fen Bilimleri
Sıcaklığı değiştir, taneciklerin titreşip serbestleştiğini, maddenin eriyip buharlaştığını gör.
Sahnede neler olacak
Kap içinde hareket eden tanecikler ve termometre.
Neler yapabileceksin
Isıt, soğut, basıncı değiştir; tanecik hızı ve hâl anında değişir.
Bu uygulamanın kullanıldığı konular
- Katı, Sıvı, Gaz: Mutfak tezgâhındaki buzu, sütü, balondaki havayı katı, sıvı ve gaz kutularına ayır; suyu farklı kaplara dök, balonu sıkıp havanın şişeye yayılışını izle.
- Maddenin Hâl Değişimi: Fen laboratuvarında ocağı açıp tenceredeki buzu erit, suyu buharlaştır, soğuk cam kapakta damlacıkları topla ve buzlukta suyu dondur; her olayda suyun ısı alıp almadığını oklarla gör.
- Maddenin Tanecikli Yapısı: Kollu büyüteci buz küpüne, bir bardak suya, balona ve parfüm kokusuna tut; taneciklerin düzenini ve hareketini görüp maddeleri grupla, sonra beherdeki buzu ısıtıp soğutarak hâl değişimini gözle.
- Genleşme, Büzülme ve Hâl Değişim Noktaları (Yakında): Bilyeyi ısıtınca halkadan geçmediğini, soğutunca geçtiğini görür; buzu ısıtırken grafikte erime ve kaynama sırasında sıcaklığın sabit kaldığı düzlükleri izler.
- Isı, Öz Isı ve Hâl Değişimi (Yakında): Aynı ısıyı verip hangisinin daha çabuk ısındığını izler; kütle ve madde değiştirip Q = mcΔT ilişkisini kurar. Buzu ısıtırken erime sırasında sıcaklığın sabit kaldığını, sıcak ve soğuk cismin ısıl dengeye geldiğini grafikte görür.
- Sıvıların Özellikleri (Yakında): Sıcaklığı ve dış basıncı değiştirip buhar basıncını ve kaynamayı izler; sıvıların akış hızlarını karşılaştırır; cam boruda suyun yükseldiğini, cıvanın alçaldığını görür; deterjan ekleyince ataç batar.
- Gazlar ve İdeal Gaz: Laboratuvar tezgâhında pistonlu silindirdeki gazı sıkıştır, ısıt ve gaz ekle; basınç, hacim ve sıcaklık ilişkilerini ölç, ideal gaz denklemini kur ve cam boruda NH₃ ile HCl'nin yayılmasını izle.
Kazanımlar
- FB.3.4.1 Çevresindeki maddeleri hâllerine göre sınıflandırabilme
- FB.4.4.1 Maddelerin hâl değişimine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.4.4.2 Maddelerin ısı etkisiyle değişimine yönelik deney yapabilme
- FB.5.5.1 Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilme
- FB.5.5.4 Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- FB.6.5.1 Isı etkisiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- FB.6.5.2 Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney yapabilme
- FİZ.9.4.2 Isı, öz ısı, ısı sığası ve sıcaklık farkı arasındaki matematiksel modele ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- FİZ.9.4.3 Hâl değiştirme sıcaklığında bulunan saf bir maddenin hâl değiştirmesi için alınan veya verilen ısı miktarının bağlı olduğu değişkenler hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- FİZ.9.4.4 Isıl denge durumu hakkında bilimsel gözlem yapabilme
- KİM.9.2.9 Sıvıların buhar basıncını etkileyen faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme
- KİM.9.2.10 Sıvıların kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme
- KİM.9.2.11 Sıvıların viskozitesini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
- KİM.9.2.12 Adezyon ve kohezyon kuvvetlerinin sıvıların özellikleri üzerindeki etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
- KİM.9.2.13 Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel sorgulama yapabilme
- KİM.10.1.8 Gazların özelliklerine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
- KİM.10.1.9 Gazların özellikleri arasındaki ilişkileri bilimsel sorgulayabilme
- KİM.10.1.10 İdeal gaz denklemini tümevarımsal akıl yürütme yoluyla oluşturabilme
- KİM.10.1.11 Gazların farklı ortamlarda yayılmasına ilişkin deney yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Karışımları Ayıralım: Fen köşesinde elek, mıknatıs ve süzgeç kâğıdıyla karışımları ayır; sonra mutfak atıklarını doğru kutulara at.
- Besinlerin İçeriği: İyot ve kâğıt deneyleriyle besinlerin içeriğini ayırt et, kahvaltı tabağındaki gizli içerikleri gör ve besinlerin görevleriyle ilgili hipotez kur.
- Güneş, Dünya ve Ay: Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
- İlk Devremi Kuruyorum: Kıskaçlı kabloları sürükleyip pil, ampul ve anahtarla ilk devreni kur; yol kapanınca ampulün yandığını, el fenerinin içindeki devreyi gör.
- Geri Dönüşüm ve Çevre: Mutfak atıklarını doğru kutulara ayır, geri dönüşüm tesisinde yeni ürünlere dönüşmelerini izle ve çöp dağının nasıl küçüldüğünü gör.
- Hayvanlarda ve İnsanda Üreme, Büyüme: Kurbağa, kelebek ve çekirgenin evrelerini sırala, üreme çeşitlerini ayır, insanda üremeyi sağlayan yapıları şemaya yerleştir.