Maddenin Tanecikli Yapısı
5. sınıf · Fen Bilimleri · 5. Maddenin Doğası
Kollu büyüteci buz küpüne, bir bardak suya, balona ve parfüm kokusuna tut; taneciklerin düzenini ve hareketini görüp maddeleri grupla, sonra beherdeki buzu ısıtıp soğutarak hâl değişimini gözle.
Parçalar
- Buz küpü: Buz katıdır. Tanecikleri düzenli dizilmiştir, aralarındaki boşluk çok azdır; tanecikler yalnız bulundukları yerde titreşir. Bu yüzden buzun belirli bir şekli vardır.
- Bir bardak su: Su sıvıdır. Tanecikleri birbirine yakın ama düzensizdir ve birbirinin üzerinden kayar. Bu yüzden su akar ve konduğu kabın şeklini alır.
- Balon: Balonun içindeki hava gazdır. Gaz tanecikleri arasında çok büyük boşluklar vardır; tanecikler her yöne hızla hareket eder ve balonun içini tamamen doldurur.
- Parfüm şişesi: Parfüm sıkılınca koku tanecikleri havaya karışır. Hem koku tanecikleri hem hava tanecikleri sürekli hareket ettiği için koku kısa sürede odaya yayılır.
- Çaydanlık: Ocaktaki çaydanlığın alt gövdesinde su kaynıyor. Isı alan su tanecikleri hızlanır, sudan kopup havaya karışır. Emziğin üstünde gördüğümüz beyaz bulut, bu buharın soğuyup küçük su damlacıklarına dönüşmesiyle oluşur.
- Isıtıcı-soğutucu plaka ve beher: Plaka ayarlanan sıcaklığa ısınır ya da soğur. Beherdeki madde plakadan ısı alınca ısınır, plakaya ısı verince soğur. Buzun erimesini, suyun kaynamasını ve donmasını burada gözlersin.
- Dijital termometre: Ucu beherdeki maddenin içindedir ve sıcaklığını santigrat derece (°C) olarak gösterir. Isıtılan maddenin sıcaklığı artar, soğutulanınki azalır.
- Büyüteç (model): Merceğin içinde maddenin taneciklerinin bir modeli görünür. Gerçekte tanecikler büyüteçle, hatta en güçlü okul mikroskobuyla da görülemeyecek kadar küçüktür.
Görevler
- Büyüteçle bakarak katı, sıvı ve gaz hâlindeki maddelerin her birinden en az birini doğru grupla.
- Plakayı ısıtarak beherdeki buzun tamamını erit; erirken taneciklerin düzenli dizilişinin nasıl bozulduğunu büyüteçte izle.
- Isıtmayı sürdür ve suyu kaynat; sudan kopan taneciklerin havaya karıştığını gözle.
- "Önce tahmin et, sonra gözle" bölümünde iki tahminini gözlemle doğrula.
Kazanımlar
- FB.5.5.1 Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilme
- FB.5.5.4 Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
Bunları da deneyebilirsin
- Yoğunluk: Laboratuvar tezgâhında küplerin kütlesini dijital terazide, hacmini dereceli silindirde ölç; yoğunluğu hesaplayıp suda yüzüp batacağını tahmin et, bal, su ve zeytinyağını aynı kaba döküp katmanlaşmayı izle.
- Katı, Sıvı, Gaz: Mutfak tezgâhındaki buzu, sütü, balondaki havayı katı, sıvı ve gaz kutularına ayır; suyu farklı kaplara dök, balonu sıkıp havanın şişeye yayılışını izle.
- Maddenin Hâl Değişimi: Fen laboratuvarında ocağı açıp tenceredeki buzu erit, suyu buharlaştır, soğuk cam kapakta damlacıkları topla ve buzlukta suyu dondur; her olayda suyun ısı alıp almadığını oklarla gör.
- Maddenin Hâlleri ve Tanecikler (Yakında): Sıcaklığı değiştir, taneciklerin titreşip serbestleştiğini, maddenin eriyip buharlaştığını gör.
- Genleşme, Büzülme ve Hâl Değişim Noktaları (Yakında): Bilyeyi ısıtınca halkadan geçmediğini, soğutunca geçtiğini görür; buzu ısıtırken grafikte erime ve kaynama sırasında sıcaklığın sabit kaldığı düzlükleri izler.
- Isı, Öz Isı ve Hâl Değişimi (Yakında): Aynı ısıyı verip hangisinin daha çabuk ısındığını izler; kütle ve madde değiştirip Q = mcΔT ilişkisini kurar. Buzu ısıtırken erime sırasında sıcaklığın sabit kaldığını, sıcak ve soğuk cismin ısıl dengeye geldiğini grafikte görür.