Maddenin Tanecikli Yapısı

5. sınıf · Fen Bilimleri · 5. Maddenin Doğası

Kollu büyüteci buz küpüne, bir bardak suya, balona ve parfüm kokusuna tut; taneciklerin düzenini ve hareketini görüp maddeleri grupla, sonra beherdeki buzu ısıtıp soğutarak hâl değişimini gözle.

Parçalar

  • Buz küpü: Buz katıdır. Tanecikleri düzenli dizilmiştir, aralarındaki boşluk çok azdır; tanecikler yalnız bulundukları yerde titreşir. Bu yüzden buzun belirli bir şekli vardır.
  • Bir bardak su: Su sıvıdır. Tanecikleri birbirine yakın ama düzensizdir ve birbirinin üzerinden kayar. Bu yüzden su akar ve konduğu kabın şeklini alır.
  • Balon: Balonun içindeki hava gazdır. Gaz tanecikleri arasında çok büyük boşluklar vardır; tanecikler her yöne hızla hareket eder ve balonun içini tamamen doldurur.
  • Parfüm şişesi: Parfüm sıkılınca koku tanecikleri havaya karışır. Hem koku tanecikleri hem hava tanecikleri sürekli hareket ettiği için koku kısa sürede odaya yayılır.
  • Çaydanlık: Ocaktaki çaydanlığın alt gövdesinde su kaynıyor. Isı alan su tanecikleri hızlanır, sudan kopup havaya karışır. Emziğin üstünde gördüğümüz beyaz bulut, bu buharın soğuyup küçük su damlacıklarına dönüşmesiyle oluşur.
  • Isıtıcı-soğutucu plaka ve beher: Plaka ayarlanan sıcaklığa ısınır ya da soğur. Beherdeki madde plakadan ısı alınca ısınır, plakaya ısı verince soğur. Buzun erimesini, suyun kaynamasını ve donmasını burada gözlersin.
  • Dijital termometre: Ucu beherdeki maddenin içindedir ve sıcaklığını santigrat derece (°C) olarak gösterir. Isıtılan maddenin sıcaklığı artar, soğutulanınki azalır.
  • Büyüteç (model): Merceğin içinde maddenin taneciklerinin bir modeli görünür. Gerçekte tanecikler büyüteçle, hatta en güçlü okul mikroskobuyla da görülemeyecek kadar küçüktür.

Görevler

  1. Büyüteçle bakarak katı, sıvı ve gaz hâlindeki maddelerin her birinden en az birini doğru grupla.
  2. Plakayı ısıtarak beherdeki buzun tamamını erit; erirken taneciklerin düzenli dizilişinin nasıl bozulduğunu büyüteçte izle.
  3. Isıtmayı sürdür ve suyu kaynat; sudan kopan taneciklerin havaya karıştığını gözle.
  4. "Önce tahmin et, sonra gözle" bölümünde iki tahminini gözlemle doğrula.

Kazanımlar

  • FB.5.5.1 Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilme
  • FB.5.5.4 Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Yoğunluk: Laboratuvar tezgâhında küplerin kütlesini dijital terazide, hacmini dereceli silindirde ölç; yoğunluğu hesaplayıp suda yüzüp batacağını tahmin et, bal, su ve zeytinyağını aynı kaba döküp katmanlaşmayı izle.
  • Katı, Sıvı, Gaz: Mutfak tezgâhındaki buzu, sütü, balondaki havayı katı, sıvı ve gaz kutularına ayır; suyu farklı kaplara dök, balonu sıkıp havanın şişeye yayılışını izle.
  • Maddenin Hâl Değişimi: Fen laboratuvarında ocağı açıp tenceredeki buzu erit, suyu buharlaştır, soğuk cam kapakta damlacıkları topla ve buzlukta suyu dondur; her olayda suyun ısı alıp almadığını oklarla gör.
  • Maddenin Hâlleri ve Tanecikler (Yakında): Sıcaklığı değiştir, taneciklerin titreşip serbestleştiğini, maddenin eriyip buharlaştığını gör.
  • Genleşme, Büzülme ve Hâl Değişim Noktaları (Yakında): Bilyeyi ısıtınca halkadan geçmediğini, soğutunca geçtiğini görür; buzu ısıtırken grafikte erime ve kaynama sırasında sıcaklığın sabit kaldığı düzlükleri izler.
  • Isı, Öz Isı ve Hâl Değişimi (Yakında): Aynı ısıyı verip hangisinin daha çabuk ısındığını izler; kütle ve madde değiştirip Q = mcΔT ilişkisini kurar. Buzu ısıtırken erime sırasında sıcaklığın sabit kaldığını, sıcak ve soğuk cismin ısıl dengeye geldiğini grafikte görür.