Kuvvet Ölçme: Dinamometre

5. sınıf · Fen Bilimleri · 2. Kuvveti Tanıyalım

Laboratuvarda 5, 10 ve 20 N’luk dinamometrelere elma, şişe, kitap ve kütleler as; eşit kollu teraziyle kütleyi bul, aynı cismi Ay’a götürüp ağırlığın değiştiğini, kütlenin değişmediğini gör ve lastikten kendi dinamometreni kur.

Parçalar

  • Yaylı dinamometreler: Kuvveti ölçen araçlardır. İçindeki yay, kancaya asılan cismin çekmesiyle uzar; gösterge ölçekte kuvveti newton (N) olarak gösterir. 5 N, 10 N ve 20 N’luk dinamometrelerin ölçebildiği en büyük kuvvet farklıdır.
  • Statif: Ağır taban, dik çubuk ve kıskaçlarla kurulan tutucudur. Dinamometreler yatay çubuğa S kancayla asılır; ölçüm sırasında elle tutulmadıkları için değer daha doğru okunur.
  • Askılı kütle takımı: 100 g’lık askı ve 100 g’lık yarıklı pirinç disklerden oluşur. Kütlesi bilindiği için dinamometreyi denemekte ve modelin kartonuna çizgi çizmekte kullanılır. Dünya’da 100 g’lık kütlenin ağırlığı yaklaşık 1 N’dur.
  • Eşit kollu terazi: Kütleyi ölçer. Cisim bir kefeye, kütlesi bilinen pirinç kütleler öbür kefeye konur; kol dengeye gelince iki kefedeki kütleler eşittir. Eskiden manavlarda ve bakkallarda bu tür teraziler kullanılırdı.
  • Pirinç kütle takımı: Kütlesi üstünde belli olan (1 kg, 500 g, 200 g, 100 g, 50 g, 20 g, 10 g) pirinç silindirlerdir. Terlenip kirlenmesinler diye elle değil, kutudaki cımbızla tutulurlar.
  • Günlük cisimler: Elma, yarım litrelik su şişesi, fen kitabı ve bir litrelik süt kutusu. Önce ağırlıklarını tahmin et, sonra uygun dinamometreyle ölçüp tahminini kontrol et.
  • Lastikli dinamometre modeli: Karton, lastik, pipet ve ataşla kurulan basit bir dinamometredir. Asılan cisim lastiği uzatır, pipet ibre olur. Kartondaki çizgiler, kütlesi bilinen cisimler asılarak çizilir.
  • Bavul tartısı: Kancasına asılan çantanın ağırlığını ölçer ama ekranında bunu Dünya’ya göre kilogram olarak gösterir. Ay’da aynı çantanın ağırlığı azalacağı için ekranda çok daha küçük bir sayı görünür.

Görevler

  1. Kuvvet ölç bölümünde üç farklı cismi, ölçme sınırını aşmadan dinamometreyle ölç ve her birini tabloya kaydet.
  2. Kütle ve ağırlık bölümünde bir cismi teraziye koy, pirinç kütlelerle dengeye getir ve kütlesini tabloya kaydet.
  3. Aynı cismin kütlesini ve ağırlığını hem Dünya’da hem Ay’da ölçüp tabloya kaydet.
  4. Model kur bölümünde kartona kütlesi bilinen cisimlerle en az üç çizgi çiz; sonra elmayı, kitabı, şişeyi ya da süt kutusunu modelinle ölç ve gerçek dinamometreyle aynı sonucu bul.

Kazanımlar

  • FB.5.2.1 Kuvveti büyüklüğü ile operasyonel tanımlayabilme
  • FB.5.2.2 Basit araç gereçle bilimsel bir dinamometre modeli oluşturabilme
  • FB.5.2.3 Kütle ve ağırlık kavramlarını karşılaştırabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Kaldırma Kuvveti: Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.
  • Yoğunluk: Laboratuvar tezgâhında küplerin kütlesini dijital terazide, hacmini dereceli silindirde ölç; yoğunluğu hesaplayıp suda yüzüp batacağını tahmin et, bal, su ve zeytinyağını aynı kaba döküp katmanlaşmayı izle.
  • Güneş, Dünya ve Ay: Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
  • Basit Elektrik Devresi: Pil, anahtar, ampul ve kablolarla devre kur; akımın yolunu ve ampulün parlaklığını izle.
  • Geri Dönüşüm ve Çevre: Mutfak atıklarını doğru kutulara ayır, geri dönüşüm tesisinde yeni ürünlere dönüşmelerini izle ve çöp dağının nasıl küçüldüğünü gör.
  • Yay Sabiti ve Esneklik Enerjisi (Yakında): Yaya ağırlık asıp uzamayı ölçer, kuvvet-uzama grafiğinin eğiminden yay sabitini bulur; sapanı geri çekip bırakır, depolanan enerjinin topun hızına dönüştüğünü görür.