Kuvvet Ölçme: Dinamometre
5. sınıf · Fen Bilimleri · 2. Kuvveti Tanıyalım
Laboratuvarda 5, 10 ve 20 N’luk dinamometrelere elma, şişe, kitap ve kütleler as; eşit kollu teraziyle kütleyi bul, aynı cismi Ay’a götürüp ağırlığın değiştiğini, kütlenin değişmediğini gör ve lastikten kendi dinamometreni kur.
Parçalar
- Yaylı dinamometreler: Kuvveti ölçen araçlardır. İçindeki yay, kancaya asılan cismin çekmesiyle uzar; gösterge ölçekte kuvveti newton (N) olarak gösterir. 5 N, 10 N ve 20 N’luk dinamometrelerin ölçebildiği en büyük kuvvet farklıdır.
- Statif: Ağır taban, dik çubuk ve kıskaçlarla kurulan tutucudur. Dinamometreler yatay çubuğa S kancayla asılır; ölçüm sırasında elle tutulmadıkları için değer daha doğru okunur.
- Askılı kütle takımı: 100 g’lık askı ve 100 g’lık yarıklı pirinç disklerden oluşur. Kütlesi bilindiği için dinamometreyi denemekte ve modelin kartonuna çizgi çizmekte kullanılır. Dünya’da 100 g’lık kütlenin ağırlığı yaklaşık 1 N’dur.
- Eşit kollu terazi: Kütleyi ölçer. Cisim bir kefeye, kütlesi bilinen pirinç kütleler öbür kefeye konur; kol dengeye gelince iki kefedeki kütleler eşittir. Eskiden manavlarda ve bakkallarda bu tür teraziler kullanılırdı.
- Pirinç kütle takımı: Kütlesi üstünde belli olan (1 kg, 500 g, 200 g, 100 g, 50 g, 20 g, 10 g) pirinç silindirlerdir. Terlenip kirlenmesinler diye elle değil, kutudaki cımbızla tutulurlar.
- Günlük cisimler: Elma, yarım litrelik su şişesi, fen kitabı ve bir litrelik süt kutusu. Önce ağırlıklarını tahmin et, sonra uygun dinamometreyle ölçüp tahminini kontrol et.
- Lastikli dinamometre modeli: Karton, lastik, pipet ve ataşla kurulan basit bir dinamometredir. Asılan cisim lastiği uzatır, pipet ibre olur. Kartondaki çizgiler, kütlesi bilinen cisimler asılarak çizilir.
- Bavul tartısı: Kancasına asılan çantanın ağırlığını ölçer ama ekranında bunu Dünya’ya göre kilogram olarak gösterir. Ay’da aynı çantanın ağırlığı azalacağı için ekranda çok daha küçük bir sayı görünür.
Görevler
- Kuvvet ölç bölümünde üç farklı cismi, ölçme sınırını aşmadan dinamometreyle ölç ve her birini tabloya kaydet.
- Kütle ve ağırlık bölümünde bir cismi teraziye koy, pirinç kütlelerle dengeye getir ve kütlesini tabloya kaydet.
- Aynı cismin kütlesini ve ağırlığını hem Dünya’da hem Ay’da ölçüp tabloya kaydet.
- Model kur bölümünde kartona kütlesi bilinen cisimlerle en az üç çizgi çiz; sonra elmayı, kitabı, şişeyi ya da süt kutusunu modelinle ölç ve gerçek dinamometreyle aynı sonucu bul.
Kazanımlar
- FB.5.2.1 Kuvveti büyüklüğü ile operasyonel tanımlayabilme
- FB.5.2.2 Basit araç gereçle bilimsel bir dinamometre modeli oluşturabilme
- FB.5.2.3 Kütle ve ağırlık kavramlarını karşılaştırabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Kaldırma Kuvveti: Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.
- Yoğunluk: Laboratuvar tezgâhında küplerin kütlesini dijital terazide, hacmini dereceli silindirde ölç; yoğunluğu hesaplayıp suda yüzüp batacağını tahmin et, bal, su ve zeytinyağını aynı kaba döküp katmanlaşmayı izle.
- Güneş, Dünya ve Ay: Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
- Basit Elektrik Devresi: Pil, anahtar, ampul ve kablolarla devre kur; akımın yolunu ve ampulün parlaklığını izle.
- Geri Dönüşüm ve Çevre: Mutfak atıklarını doğru kutulara ayır, geri dönüşüm tesisinde yeni ürünlere dönüşmelerini izle ve çöp dağının nasıl küçüldüğünü gör.
- Yay Sabiti ve Esneklik Enerjisi (Yakında): Yaya ağırlık asıp uzamayı ölçer, kuvvet-uzama grafiğinin eğiminden yay sabitini bulur; sapanı geri çekip bırakır, depolanan enerjinin topun hızına dönüştüğünü görür.