Güneş, Dünya ve Ay
4–8. sınıf · Fen Bilimleri
Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
Parçalar
- Ay: Dünya'nın doğal uydusudur, kendi ışığı yoktur; Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Dünya'nın çevresinde dolanır.
- Güneş: Kendi ışığını üreten bir yıldızdır. Sıcak gazlardan oluşur ve kendi ekseni etrafında döner. Dünya ve Ay'ı aydınlatan ışık ondan gelir; Ay'ın ışığı da aslında yansıyan Güneş ışığıdır.
- Dünya: Kendi ekseni etrafında bir günde döner (gece ve gündüz) ve Güneş'in çevresinde bir yılda dolanır. Güneş'e bakan yarısı gündüz, öbür yarısı gecedir. Üzerindeki beyaz nokta Türkiye'nin yerini, mavi çember 40° kuzey enlemini gösterir.
- Ay: Dünya'nın doğal uydusudur, kendi ışığı yoktur. Dünya çevresindeki bir dolanımını yaklaşık 29,5 günde tamamlar. Her an yarısı Güneş'ten ışık alır; o yarının ne kadarını Dünya'dan gördüğümüz, Ay'ın evresini belirler.
- Eksen eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine dik değil, 23,5° eğiktir ve uzayda hep aynı yöne bakar. Bu yüzden yılın bir döneminde kuzey, bir döneminde güney yarım küre Güneş ışınlarını daha dik alır: mevsimler oluşur.
- Ay'ın yörüngesi: Ay'ın yörüngesi, Dünya'nın yörünge düzlemine yaklaşık 5° eğiktir (sahnede daha iyi görünsün diye abartıldı). İki düzlemin kesiştiği iki noktaya düğüm denir. Tutulma ancak Ay bir düğüme yakınken olabilir.
- Gölge konisi: Işık geçirmeyen Dünya ve Ay, Güneş'in ters yönüne koni biçiminde gölge bırakır. Ay, Dünya'nın gölgesine girerse Ay tutulması; Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşerse Güneş tutulması olur.
Görevler
- Ay'ı sürükleyerek ya da zamanı oynatarak Dolunay'ı bul. Ay o anda Dünya'nın hangi yanında?
- Bir Ay tutulması yakala. İpucu: tarihi düğüm noktalarının Güneş'le hizalandığı döneme getir, sonra Dolunay yap.
- Eksen eğikliğini 0° yap. Mevsimlere ve gündüz süresine ne oldu?
- Türkiye'de gündüzün en uzun olduğu günü bul.
Bu uygulamanın kullanıldığı konular
- Dünya’nın Şekli, Yapısı ve Hareketleri: Ufka giden gemiyi izle, Dünya’yı bıçakla dilimleyip katmanlarını adlandır, Dünya’yı döndürüp şehrinde gecenin nasıl geldiğini gör.
- Güneş, Dünya ve Ay: Güneş lekelerinin kayışını izle, ölçek sürgüsüyle gerçek büyüklük oranlarına geç, Ay'ı sürükleyip evrelerini Dünya'dan gör.
- Ay'ın Evreleri (Yakında): Ay'ı yörüngede parmağıyla sürükler; köşedeki pencerede yeni ay, hilal, ilk dördün, dolunay görüntüleri anında değişir. Ay'ın her zaman yarısının aydınlık olduğunu, değişenin bizim gördüğümüz kısım olduğunu kendisi keşfeder.
- Güneş Sistemi (Yakında): Gezegenlere dokununca büyüklük, yüzey ve uydu bilgisi çıkar; gezegenleri iç/dış ve kayaç/gaz diye ayırır. Uzaklık ölçeğini gerçek orana getirince gezegenlerin ne kadar dağınık olduğunu görür.
- Güneş ve Ay Tutulması (Yakında): Ay'ı Dünya ile Güneş arasına sürükleyince Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer ve tam/parçalı tutulma bölgeleri boyanır; Ay'ı Dünya'nın gölgesine sokunca Ay kızıllaşır. Yörünge eğikliği yüzünden her ay tutulma olmadığını görür.
- Mevsimler ve Eksen Eğikliği (Yakında): Dünya'yı yörüngede sürükler; Türkiye'ye gelen ışınların açısı, gün uzunluğu ve direğin gölge boyu anında değişir. Eksen eğikliği sürgüsünü 0°'a çekince mevsimlerin ortadan kalktığını görür.
Kazanımlar
- FB.4.3.1 Dünya’nın şekli ile ilgili bilimsel gözleme dayalı tahmin yapabilme
- FB.4.3.3 Dünya’nın hareketlerini gözlemlerine dayanarak tahmin edebilme
- FB.5.1.1 Güneş’in yapısı ve dönme hareketi ile ilgili bilgi toplayabilme
- FB.5.1.3 Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme
- FB.5.1.4 Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini ve hacimsel büyüklüklerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme
- FB.6.1.2 Güneş sistemi ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
- FB.6.1.3 Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.6.1.4 Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
- FB.8.1.1 Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Besinlerin İçeriği: İyot ve kâğıt deneyleriyle besinlerin içeriğini ayırt et, kahvaltı tabağındaki gizli içerikleri gör ve besinlerin görevleriyle ilgili hipotez kur.
- İlk Devremi Kuruyorum: Kıskaçlı kabloları sürükleyip pil, ampul ve anahtarla ilk devreni kur; yol kapanınca ampulün yandığını, el fenerinin içindeki devreyi gör.
- Geri Dönüşüm ve Çevre: Mutfak atıklarını doğru kutulara ayır, geri dönüşüm tesisinde yeni ürünlere dönüşmelerini izle ve çöp dağının nasıl küçüldüğünü gör.
- Hayvanlarda ve İnsanda Üreme, Büyüme: Kurbağa, kelebek ve çekirgenin evrelerini sırala, üreme çeşitlerini ayır, insanda üremeyi sağlayan yapıları şemaya yerleştir.
- Isınma Yakıtları ve Çevre Sorunları: Kış günü bir mahallede evlerin ısınma yakıtını değiştir, dumanın havayı nasıl etkilediğini izle ve mahallenin sorunu için çözüm planı hazırla.
- Işığın Yansıması ve Aynalar: Fen laboratuvarının optik masasında lazeri açı ölçerin üzerinde döndür, gelen ve yansıyan ışını normalle karşılaştır; buruşuk folyoda ışınların dağıldığını, kaşıkta yüzünün nasıl değiştiğini gör.