Kaldırma Kuvveti

9. sınıf · Fizik · 3. Akışkanlar

Laboratuvar tezgâhında dinamometreye astığın blokları taşırma kabına indir; dinamometrenin azalan değerini, taşan sıvının ağırlığını ve cismin alt ve üst yüzüne etki eden basınç kuvvetlerini karşılaştır.

Parçalar

  • Dinamometre: İçindeki yay, asılan cismin çektiği kuvvetle uzar; değer ölçekten newton (N) olarak okunur. Cisim sıvıya girince dinamometrenin değeri kaldırma kuvveti kadar azalır.
  • Statif ve kıskaç: Ağır taban, dik çubuk ve çubukta kayan kıskaçtan oluşur. Kıskaç aşağı kaydırılınca dinamometreye asılı cisim yavaşça sıvıya iner.
  • Taşırma kabı: Yanında taşma borusu olan kaptır. Borunun hizasına kadar dolu kaba cisim batırılınca, cismin batan hacmi kadar sıvı borudan dışarı akar.
  • Dereceli silindir ve terazi: Taşan sıvı dereceli silindirde toplanır ve hacmi mL (cm³) olarak okunur. Darası alınmış terazi bu sıvının kütlesini gösterir; taşan sıvının ağırlığı kaldırma kuvvetine eşittir.
  • Cisim takımı: Tahta, alüminyum, demir, buz ve plastikten yapılmış, tabanı 5 cm × 5 cm olan bloklar. Aynı hacimdeki bloklar tamamen battığında aynı kaldırma kuvvetini görür.
  • Kum kutusu: Saydam kutuya kum eklenince hacmi değişmez, kütlesi ve yoğunluğu artar. Yoğunluğu sıvınınkine eşit olunca sıvının içinde askıda kalır.
  • Sıvı şişeleri: Su (1,00 g/cm³), doygun tuzlu su (1,20 g/cm³), zeytinyağı (0,91 g/cm³) ve etil alkol (0,79 g/cm³). Sıvının yoğunluğu büyüdükçe aynı batan hacme etki eden kaldırma kuvveti büyür.

Görevler

  1. Ölç bölümünde aynı cismi aynı sıvıda en az üç farklı batan hacimde ölçüp tabloya kaydet; ölçümlerden biri cisim kısmen batmışken olsun.
  2. Aynı cismi tamamen batırarak üç farklı sıvıda kaldırma kuvvetini ölç ve tabloya kaydet.
  3. Basınç kuvvetleri bölümünde tamamen batmış cismi en az 3 cm daha derine indir ve alt ile üst yüz kuvvetlerinin farkını izle.
  4. Yüzer mi, batar mı? bölümünde kum kutusundaki kumu ayarlayarak kutuyu seçtiğin bir sıvıda askıda bırak.

Kazanımlar

  • FİZ.9.3.5 Kaldırma kuvvetini etkileyen değişkenleri belirlemeye yönelik deney yapabilme
  • FİZ.9.3.6 Kaldırma kuvveti ile sıvılardaki basınca neden olan kuvvet arasındaki ilişkiye yönelik çıkarım yapabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Yoğunluk: Laboratuvar tezgâhında küplerin kütlesini dijital terazide, hacmini dereceli silindirde ölç; yoğunluğu hesaplayıp suda yüzüp batacağını tahmin et, bal, su ve zeytinyağını aynı kaba döküp katmanlaşmayı izle.
  • Gazlar ve İdeal Gaz: Laboratuvar tezgâhında pistonlu silindirdeki gazı sıkıştır, ısıt ve gaz ekle; basınç, hacim ve sıcaklık ilişkilerini ölç, ideal gaz denklemini kur ve cam boruda NH₃ ile HCl'nin yayılmasını izle.
  • Dalgalar: Temel Kavramlar: Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
  • Buz Neden Yüzer? (Yakında): Hava sıcaklığını düşürdükçe buzun yüzeyde kalınlaştığını, altındaki suyun 4 °C'de kaldığını görür; 'buz batsaydı' anahtarını açınca gölün dipten donup balıkların yaşayamadığını izler.
  • Sıvı Basıncı ve Açık Hava Basıncı (Yakında): Su seviyesini ve deliğin derinliğini değiştirir; alttaki delikten suyun daha uzağa fışkırdığını görür. Hidrolik kaldıracın küçük pistonuna bastırıp arabayı kaldırır; dağa çıkınca cıva sütununun alçaldığını izler.
  • Akışkan Hızı ve Basınç (Yakında): Borunun bir bölümünü sıkarak daraltır; daralan kısımda parçacıkların hızlandığını ve basınç tüpündeki suyun alçaldığını görür. Uçak kanadı ve hortum ucu örneklerine geçer.