Sesin Oluşumu ve Yayılması

8. sınıf · Fen Bilimleri · 4. Sesin Dünyası

Okulun salonunda diyapazon, davul, gitar ve hoparlörü titreştir; hava taneciklerinin halka halka sıkışıp seyreldiğini gör, fanusun havasını boşaltıp zilin sesini kaybet, sesi su ve tahtadan geçir, duvar yüzeyini değiştirip yansıma ve soğurulmayı ölç.

Parçalar

  • Diyapazon: U biçimli çelik çataldır. Lastik tokmakla vurulunca kolları titreşir ve ses oluşur; altındaki tınlama kutusu sesi güçlendirir. Kola değen pinpon topunun itilmesi titreşimi gözle görmemizi sağlar.
  • Davul: Vurulunca gergin derisi titreşir. Derinin üstüne konan pirinç taneleri zıplayarak bu titreşimi gösterir; deri durunca ses de kesilir.
  • Gitar teli: Çekilen tel ileri geri titreşir ve bulanık görünür. Telin titreşimi gitarın gövdesine de geçer; gövde sesi güçlendirir.
  • Hoparlör: Elektrik enerjisini ses enerjisine dönüştürür: zarı ileri geri titreşir, önündeki havayı itip çekerek ses dalgaları oluşturur.
  • Fanus ve elektrikli zil: Cam fanusun içinde süngere oturtulmuş bir zil çalar. Sünger, titreşimin tabandan dışarı geçmesini önler. Hava boşaltıldıkça zil titreşmeye devam eder ama sesi duyulmaz hâle gelir.
  • Vakum pompası: Hortumla fanusa bağlıdır ve içerideki havayı dışarı çeker. Göstergesi fanusta ne kadar hava kaldığını gösterir. Hiçbir pompa havanın tamamını çekemez.
  • Ses ölçer: Mikrofonuyla çevresindeki sesi algılar ve ne kadar güçlü duyulduğunu ışıklı çubukla gösterir. Böylece deneyde "duydum" demek yerine ölçüm yapıp kaydederiz.
  • Deney kanalı: Şeffaf kanalın içine hava, su ya da tahta konur. Diyapazonun titreşimi kanaldaki maddenin taneciklerinden taneciklerine aktarılarak öbür uçtaki mikrofona ulaşır.

Görevler

  1. Sesin oluşumu bölümünde en az üç farklı ses kaynağını titreştir; birini titreşirken elinle tutup sustur.
  2. Fanus deneyinde zil çalarken havayı boşalt; hava %80 ve üstündeyken ve %10 ve altındayken olmak üzere en az üç ölçüm kaydet.
  3. Deney kanalını sırayla hava, su ve tahtayla doldur; her birinde titreşimin ses ölçere ulaştığını gör.
  4. Bölme duvarı dört yüzeyle de dene; her birinde sesi gönder ve sonucu tabloya kaydet.

Kazanımlar

  • FB.8.4.1 Sesin oluşumuna yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
  • FB.8.4.2 Sesin yayılabildiği ortamlara yönelik deney yapabilme
  • FB.8.4.5 Farklı maddeler ile etkileşimi sonucunda sesin iletilmesi, yansıması ve soğurulmasına ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

Bunları da deneyebilirsin

  • Dalgalar: Temel Kavramlar: Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
  • Güneş, Dünya ve Ay: Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
  • Basit Elektrik Devresi: Pil, anahtar, ampul ve kablolarla devre kur; akımın yolunu ve ampulün parlaklığını izle.
  • Asitler, Bazlar ve pH: Mutfak tezgâhında limon suyundan çamaşır suyuna yedi maddeyi turnusol, kırmızı lahana suyu ve pH kâğıdıyla sına; tüpleri pH cetveline diz, sirkeyi mermere dökerek köpürmeyi gör.
  • Basit Makineler: Atölye avlusunda kaldıraç, makara, eğik düzlem, çıkrık ve dişliyle ağır kasaları kaldır; kuvvet oklarıyla kuvvetten kazancı, ölçülen yollarla yoldan kaybı gör ve kendi kaldırma düzeneğini kur.
  • Sesin Özellikleri ve Ses Kirliliği (Yakında): Telin gerginliğini, uzunluğunu ve kalınlığını değiştirip frekansı ve sesin incelip kalınlaştığını, çekme miktarını değiştirip genliği ve şiddeti izler. Sokağa trafik ve ağaç perdesi ekleyerek desibel göstergesini düşürmeye çalışır.