Sesin Oluşumu ve Yayılması
8. sınıf · Fen Bilimleri · 4. Sesin Dünyası
Okulun salonunda diyapazon, davul, gitar ve hoparlörü titreştir; hava taneciklerinin halka halka sıkışıp seyreldiğini gör, fanusun havasını boşaltıp zilin sesini kaybet, sesi su ve tahtadan geçir, duvar yüzeyini değiştirip yansıma ve soğurulmayı ölç.
Parçalar
- Diyapazon: U biçimli çelik çataldır. Lastik tokmakla vurulunca kolları titreşir ve ses oluşur; altındaki tınlama kutusu sesi güçlendirir. Kola değen pinpon topunun itilmesi titreşimi gözle görmemizi sağlar.
- Davul: Vurulunca gergin derisi titreşir. Derinin üstüne konan pirinç taneleri zıplayarak bu titreşimi gösterir; deri durunca ses de kesilir.
- Gitar teli: Çekilen tel ileri geri titreşir ve bulanık görünür. Telin titreşimi gitarın gövdesine de geçer; gövde sesi güçlendirir.
- Hoparlör: Elektrik enerjisini ses enerjisine dönüştürür: zarı ileri geri titreşir, önündeki havayı itip çekerek ses dalgaları oluşturur.
- Fanus ve elektrikli zil: Cam fanusun içinde süngere oturtulmuş bir zil çalar. Sünger, titreşimin tabandan dışarı geçmesini önler. Hava boşaltıldıkça zil titreşmeye devam eder ama sesi duyulmaz hâle gelir.
- Vakum pompası: Hortumla fanusa bağlıdır ve içerideki havayı dışarı çeker. Göstergesi fanusta ne kadar hava kaldığını gösterir. Hiçbir pompa havanın tamamını çekemez.
- Ses ölçer: Mikrofonuyla çevresindeki sesi algılar ve ne kadar güçlü duyulduğunu ışıklı çubukla gösterir. Böylece deneyde "duydum" demek yerine ölçüm yapıp kaydederiz.
- Deney kanalı: Şeffaf kanalın içine hava, su ya da tahta konur. Diyapazonun titreşimi kanaldaki maddenin taneciklerinden taneciklerine aktarılarak öbür uçtaki mikrofona ulaşır.
Görevler
- Sesin oluşumu bölümünde en az üç farklı ses kaynağını titreştir; birini titreşirken elinle tutup sustur.
- Fanus deneyinde zil çalarken havayı boşalt; hava %80 ve üstündeyken ve %10 ve altındayken olmak üzere en az üç ölçüm kaydet.
- Deney kanalını sırayla hava, su ve tahtayla doldur; her birinde titreşimin ses ölçere ulaştığını gör.
- Bölme duvarı dört yüzeyle de dene; her birinde sesi gönder ve sonucu tabloya kaydet.
Kazanımlar
- FB.8.4.1 Sesin oluşumuna yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
- FB.8.4.2 Sesin yayılabildiği ortamlara yönelik deney yapabilme
- FB.8.4.5 Farklı maddeler ile etkileşimi sonucunda sesin iletilmesi, yansıması ve soğurulmasına ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
Bunları da deneyebilirsin
- Dalgalar: Temel Kavramlar: Fizik laboratuvarında gerili ipte atma ve periyodik dalga oluştur, kronometre ve ölçek tahtasıyla sürat ve dalga boyunu ölç; sarmal yayda enine ve boyuna dalgayı, dalga leğeninde su derinliğinin etkisini gözle.
- Güneş, Dünya ve Ay: Zamanı hızlandır, Ay'ı yörüngesinde sürükle, Dünya'nın eksenini eğ; gece-gündüz, Ay'ın evreleri, tutulmalar ve mevsimler tek sahnede.
- Basit Elektrik Devresi: Pil, anahtar, ampul ve kablolarla devre kur; akımın yolunu ve ampulün parlaklığını izle.
- Asitler, Bazlar ve pH: Mutfak tezgâhında limon suyundan çamaşır suyuna yedi maddeyi turnusol, kırmızı lahana suyu ve pH kâğıdıyla sına; tüpleri pH cetveline diz, sirkeyi mermere dökerek köpürmeyi gör.
- Basit Makineler: Atölye avlusunda kaldıraç, makara, eğik düzlem, çıkrık ve dişliyle ağır kasaları kaldır; kuvvet oklarıyla kuvvetten kazancı, ölçülen yollarla yoldan kaybı gör ve kendi kaldırma düzeneğini kur.
- Sesin Özellikleri ve Ses Kirliliği (Yakında): Telin gerginliğini, uzunluğunu ve kalınlığını değiştirip frekansı ve sesin incelip kalınlaştığını, çekme miktarını değiştirip genliği ve şiddeti izler. Sokağa trafik ve ağaç perdesi ekleyerek desibel göstergesini düşürmeye çalışır.